МАКФАКС

Вистината боли но лекува – затоа во борба против лажните вести

Вистината боли но лекува – затоа во борба против лажните вести
19.04.2017, 15:49

Вистината кога тогаш излегува на виделина. Ова не е само убава изрека туку и непобитен факт заснован на илјадници години човеково искуство. Но, ајде да се послужиме со уште некоја паметна и многу цитирана мисла, па да речеме и дека „во војна вистината прва умира“. И не само во војна туку и во мир, и не само денес туку и вчера, а сосем извесно и утре, во сите времиња и во сите околности, секогаш ќе се најде некој што ќе се обиде да ја сокрие, да ја измени, да ја искриви или целосно да ја покрие со лага. И потоа лагата да и ја претстави на јавноста како единствена можна вистина. Што да се прави, таква е човечката природа, амбициите, стравот и незнаењето прават од некои луѓе страшни манипулатори, а кога таквите имаат моќ и контрола врз средствата за информирање, последиците знаат да бидат застрашувачки, а понекогаш дури и фатални.

Затоа, потребна е борба за вистината. Упорно, константно и систематски мораме да се фатиме во костец со лажните вести бидејќи од нив, во актуелните хиперпродукциски времиња, и човекот како поединец и општеството во целина имаат огромна штета. Европа веќе ја разбра опасноста од бранот таканаречени фејк-њуз (fake news) и презеде ригорозни мерки за самозаштита. Од една страна санкции за поединци, компании или дури и држави кои свесно и тенденциозно ги пласираат и од друга страна формирање на експертски тимови составени од новинари, аналитичари, научници сите заедно спрегнати во одлучна, иако бескрајно долга борба против лажните информации. Потребни се и други средства во таа битка несомнено, но нив самите си ги носи новото време и новите околности во кои лажните вести битисуваат во се пософистицирани форми следејќи го својот прирoдeн пат на еволуција во вистински хибридни чудовишта.

Лажните вести постојат откако постои човекот. Се разбира уште во прастари времиња племенските водачи, разните шамани, жреци и друиди знаеле да ги заведуваат соплемениците со чудесни толкувања на природните непогоди или со „читање“ на ѕвездите онака како што ним им одговара, но првите организирани и контролирани „лажњаци“ се појавуваат во западниот свет некаде во времето на сломот на Римската Република, кога во борбата за симпатиите на римските маси подоцнежниот император Октавијан Август го демонизирал својот соперник, славниот генерал Марк Антониј ширејќи за него измислици дека е развратник, изрод и предавник на римските традиции. Уште повеќе, лажните вести ја испратиле во историјата неговата љубовница, египетската кралица Клеопатра ( Македонка по крв зарем не!) која желбата да му ја врати старата слава на Египет ја платила не само со својот живот туку и со најодвратни обвинувања кои ќе ја следат во долгите столетија по нејзината смрт.

Но да не одиме толку назад. Минатиот 20-ти век беше период на усовршување на пропагандата во политичкки и воени цели. Бернајс и Гебелс фабрикуваните вести ги подигнаа на едно неверојатно високо ниво, правејќи често најбесмислени конструкции, зачинети со сериозноста на министерството за пропаганда и со бескрајно повторување, да влегуваат во ушите на слушателот и во свеста на читателот како свршен факт и „највистинита“ од сите можни вистини.

Нивната „наука“ потоа забрзано се усовршуваше и 21-то столетие го започнавме (и еве, 17 години го тераме), во неверојатен хаос предизвикан од константната, непрекината канонада од луди, бизарни, глупави, смешни, подмолни и штетни вести, стратешки распоредени во грандиозната низа на интернет портали, сајтови, телевизии, аналитички центри, министерства и генералштабни подземни канцеларии.

Во новите усовршени околности лажните вести се пласираат на севозможни начини, но нивната поделба во следниве категории засега се смета за најсоодветна;

 

  1. Сатира или пародија: овие вести не се создадени со интенција да предизвикаат штета но можат да предизвикаат заблуда.

 

  1. Лажна конекција: кога насловоти поднасловот немаат реална поврзаност со текстот кој што следува.

 

  1. Збунувачка содржина: збунувачка употреба на информации со цел да се промени рамката на текстот.

 

  1. Лажна содржина: кога оригиналниот документ се споделува со лажни подинформации.

 

  1. Измамничка содржина: кога оригиналниот текст е лажно претставен.

 

  1. Манипулативна содржина: кога оригиналниот текст или фотографија се манипулира за да предизвика заблуда.

 

  1. Фабрикувана содржина: кога новата содржина е стопроцентна лага, дизјанирана за да предизвика заблуда или да направи штета.

 

Да повториме дека лажните вести, како што е наведено и во горната поделба, најчесто не се којзнае колку штетни. Кога на некој портал ќе прочитате дека „Тито е жив“ или дека „анонимен експерт на НАСА открива: огромен астероид за две недели ќе ја смачка Земјата“, доколку имате просечна интелигенција веднаш ќе знаете дека „новинарот“ се глупира или на ефтин начин бара внимание. Но што правиме кога лажната вест предизвикува сериозни импликации за поединци, групи или цели општества? Што правите кога во предвоена состојба меѓу две земји некој објавува дека таму и таму од страна на непријателот се убиени, киднапирани, измачувани толку и толку луѓе? Впрочем и Втората светска војна, најкатастрофалната што некогаш човечкиот род ја доживеал, започна со лажна вест објавена утрото на први септември 1939 година дека полски војници навлегле на германска територија и зазеле некаква небитна радио станица во едно погранично село. Тоа што подоцна се докажа дека „полските војници“ всушнсот биле затвореници специјално облечени во полски униформи и застрелани покрај радио станицата, не значи ама баш ништо. Хитлер го обезбеди потребниот повод и веднаш тргна во „одбрана на германската нација од словенските орди“ што на крајот резултираше со 60 милиони мртви, стравично разурнување и ментално осакатување на генерации Европјани кои и покрај сите напори, се уште не можат ниту да си ја објаснат трагедијата која биле принудени да ја одживеат.

Или ајде да се вратиме во нашето време. Што значи кога на вести ќе ви кажат, повикувајќи се на „добро информирани извори“, или на „неименувани функционери“ дека припадник на вашата етничка заедница бил убиен во соседната земја со која имате политички проблеми, само затоа што на националистите во таа земја не им се допаѓа мотивот на неговата маичка или знакот на неговиот автомобил? Какви реперкусии може да предизвика ваквата информација, какво чувство на вознемиреност или дури на бес се раѓа кај оние што гледаат, слушаат или читаат за таков настан, кој подоцна се покажува дека воопшто не се случил? Да земеме друг пример. Колкав страв се всадува во свеста на граѓаните кога со утринското кафе им се сервира информација дека на планината над главниот град се забележани униформирани, добро вооружени групи чија намера за дејствување во најмала рака не може да биде забавна? Подоцна може да излезе дека групи да речеме баш и немало, или дека не била група во прашање туку некаков занесен ловџија се шетал низ коријата, ама штетата е веќе направена и може да предизвика опасни компликации во меѓуетничките односи. Очигледно имаме постојано примери за лажни вести кои не се направени за да се добие толку посакуваниот број на кликања туку се свесно и вешто конструирани за да предизвикаат извесен ефект и да постигнат одредена, често крајно сомнителна цел.

Од друга страна, се случува создавачите на лажни вести да извршат влијание чија што ширина ниту самите не можат да ја разберат. Се уште се свежи сеќавањата на момците од Велес, групата која отвори десетици сајтови за поддршка на претседателската кандидатура на сегашниот амеркански челник Доналд Трамп во времето додека траеше изборната кампања. Младите велешани влегле во играта со јасна намера да заработат некоја брза пара, кога одеднаш се појавија во ударните вести на сите меинстрим медиуми и станаа светска сензација. Тешко е да се поверува дека нивната улога во победата на Трамп била клучна но ширејќи ги измислените, полувистинити или манипулативни вести за Хилари Клинтон тие сепак извршија извесно влијание врз оние американски граѓани кои на нив налетале во интернет просторот. И со тоа го ставија малото поспано балканско гратче на мапата обоено со црвена боја, како показател што може да се направи со малку пари, силна желба и внимателно избрани елементи за влијание врз психологијата на масите.

Една работа е јасна. Лажните вести не се вести. Лагата не може да биде вистина колку пати и да се повторува и во какви било облици да се појавува. Екипата која сега ги создава содржините на Макфакс вистината ја смета за света и нема намера да ја менува за привилегии, за награди или пари. И не само тоа, на нашиот портал започнуваме со една, според нас исправна цел, откривање и презентирање пред јавноста на она што се нарекува проверка на факти во вестите кои македонскиот (и не само тој) читател секојдневно ги добива во интернет просторот, на телевизија, на радио или од пишаните медиуми. Имаме посебна рубрика каде ќе бидат презентирани нашите откритија, каде ќе добивате извештаи засновани на професионална проверка на секоја инфромација која ние самите (или вие почитувани, зошто да не) ќе ја пронајдеме а се сомневаме дека е скарана со вистината. Не тврдиме дека ќе ја обзнаниме секоја манипулација, измама или полувистина но ветуваме дека ќе дадеме се од себе за да успееме во нашата намера и да ја зацементираме вашата доверба. Зошто, да не заборавиме: вистината понекогаш боли но секогаш лекува.

 

Драган Милосављевиќ

 

Поврзани написи

Макфакс е-билтен

Email *