Иран поделен околу договорот со САД: протести, обвинувања за „капитулација“ и неизвесност во последен момент

И покрај сигналите дека САД и Иран се приближуваат до историски договор за ставање крај на актуелната криза и за ограничување на иранската нуклеарна програма, во Техеран расте отпорот кон можниот договор, а конечната одлука сè уште не е донесена.

Според ирански и американски извори, меморандумот за разбирање меѓу двете земји е во завршна фаза, но неговата содржина и понатаму е предмет на политички, правни и технички анализи во Иран. Иранската новинска агенција ФАРС објави дека властите во Техеран сè уште не донеле конечна одлука за прифаќање на рамковниот договор.

Неизвесноста дополнително се зголеми откако американскиот претседател Доналд Трамп објави дека договорот би можел да биде потпишан денеска, додека од Иран нема официјална потврда дека е усогласен конечниот текст.

Различни толкувања на истиот договор

Иако документот официјално не е објавен, американски и ирански извори изнесуваат различни информации за неговата содржина.

Според американски претставници и дипломати запознаени со преговорите, Иран би се обврзал да не произведува и да не поседува нуклеарно оружје. Воедно, би следувал процес на отстранување и уништување на дел од иранскиот нуклеарен материјал.

Од иранска страна, пак, се тврди дека Техеран нема веднаш да преземе нови обврски и дека во следните 60 дена по потпишувањето ќе продолжат разговорите за иднината на збогатениот ураниум и другите чувствителни прашања поврзани со нуклеарната програма.

Една од клучните точки на договорот е и повторното отворање на Ормутскиот Теснец, преку кој поминува значителен дел од светската трговија со нафта. Според американските извори, Иран би го обновил нормалниот поморски сообраќај, а би биле укинати и ограничувањата врз иранските пристаништа.

Сепак, иранскиот министер за надворешни работи Абас Арагчи порача дека режимот на пловидба нема целосно да се врати на состојбата пред конфликтот. Тој нагласи дека Иран нема да наплаќа транзитни такси, но ќе воведе таканаречени „услужни надоместоци“ за бродовите што минуваат низ теснецот.

Спор околу замрзнатите средства и воените репарации

Дополнителни несогласувања постојат и околу финансискиот дел од договорот.

Американски претставници тврдат дека нема да бидат ослободени иранските средства додека Техеран не ги исполни преземените обврски. Од друга страна, иранските државни медиуми објавија дека договорот предвидува ослободување на околу 24 милијарди долари замрзнати ирански средства, при што половина од сумата би била достапна веднаш по потпишувањето.

Во иранските медиуми се споменува и можност за формирање фонд за обнова вреден најмалку 300 милијарди долари, кој во Техеран се претставува како компензација за штетите предизвикани од војната. Таква одредба, меѓутоа, не е потврдена од американска страна.

Тврдокорните кругови се спротивставуваат на договорот

Додека официјалниот државен врв настапува со пораки за единство, конзервативните и тврдокорни кругови во Иран сè погласно се спротивставуваат на можниот договор со Вашингтон.

Во Техеран веќе се организирани протести против преговорите, а дел од демонстрантите побараа оставки од министерот за надворешни работи Абас Арагчи и претседателот на парламентот Мохамад Багер Галибаф, кои се меѓу главните актери во преговарачкиот процес.

Еден од најгласните критичари е конзервативниот политичар Махмуд Набавијан, кој предупреди дека прифаќањето на договорот би значело претворање на Иран во „колонија на САД“.

Според него, договорот би го ограничил правото на Иран самостојно да ја развива својата нуклеарна програма и би овозможил слободен пристап низ Ормутскиот Теснец дури и за израелски бродови.

„Колку повеќе покажуваме слабост, толку повеќе војната ни се приближува“, изјави Набавијан во телевизиско интервју.

Дел од медиумите блиски до Исламската револуционерна гарда предупредија дека протестите и нападите врз преговарачите создаваат поделби во општеството и ја поткопуваат националната кохезија во чувствителен момент за земјата.

Конечниот збор ќе го има државниот врв

И покрај растечкиот отпор, аналитичарите оценуваат дека конечната одлука ќе ја донесе највисокото раководство на Исламската Република, предводено од врховниот лидер.

Во политичкиот систем на Иран постојат различни фракции и струи кои можат јавно да изразуваат несогласување, но вообичаено конечната позиција на државниот врв останува пресудна.

Затоа, иако противниците на договорот стануваат сè погласни, преовладува оценката дека доколку раководството на Иран одлучи да го поддржи меморандумот со САД, тој на крајот ќе биде реализиран без оглед на внатрешните притисоци.