Анализа на ЦЕА: Светската економска криза и дилемите во Македонија

Од терапијата која ќе ја применат фискалната и монетарната власт ќе зависи дали вирусот ќе премине во грип или ќе поминеме само со кашлање и настинка. Меѓутоа, кај нас се јавува уште еден проблем: економијата ја лечат двајца доктори кои даваат различна дијагноза и со различен третман сакаат да ја оздрават економијата. Која дијагноза е исправна и кој третман е поповолен, останува времето да покажеПишува: Борче ТРЕНОВСКИПрашање кое е поставувано многупати, меѓутоа во последно време неговиот одговор е повеќе од јасен – Македонија се наоѓа во економска криза. Во почетокот постоеше дилема дали кај нас има криза, кога ќе нè погоди, дури се надевавме дека ќе нè одмине и ќе оствариме солиден економски раст. Меѓутоа, светската економија е како голем брод: ако на едната страна на бродот има дупка, целиот брод ќе се наполни со вода. Изјавите од типот: “Добро е, дупката е на другата страна од бродот” нè утешија, но само за кратко. Најновите прогнози на ММФ велат дека светскиот раст ќе премине во негативна зона и во 2009 г. светскиот БДП ќе се намали од 0,5% до 1%, што ни дава право веќе да зборуваме за светска економска криза, а не за светска финансиска криза. Последниот квартал од минатата година и изминатите три месеци од тековната година сведочат за ефектите од кризата врз нашата економија – Стапката на раст на БДП за 2008 г. е 5%, додека за четвртото тромесечје изнесува 2,1% во однос на истото 2007 г. Физичкиот обем на индустриско производство во последниот квартал на 2008 г. забележа пад од 7,6%, кој стана поинтензивен во првиот месец на 2009 г. и достигна 16,7%. Забави растот на потрошувачката на домаќинствата, каде што во последниот квартал на 2008 г. е забележан пад на вредноста на  прометот за 5,1%. Следствено на тоа, поради затегнатите кредитни услови (ригорозните услови за кредитирање и повисоките каматни стапки) и песимистичките очекувања за глобалната рецесија има забавување и на инвестиционата активност во приватниот сектор. Како резултат на тоа расте невработеноста – бројот на невработени само во февруари 2009 г. во однос на декември 2008 г. се зголемил за 2,3%. Стапката на инфлација исто така забавува, при што просечната и годишна инфлација во февруари изнесуваат 1,2% и 0,7%, соодветно. На овој начин се отвора магичниот круг на економските кризи – помала побарувачка, потешко доаѓање до кредити, помала инвестициона активност, помало производство, поголема невработеност, потешко исплаќање на своите обврски (кредити), проблеми со ликвидноста на банките итн. МБИ-10 во 2008 г. се намали за 73,3%. Во 2008 г. во надворешниот сектор е остварен досега највисок дефицит во тековната сметка од 12,7% од БДП (поголем за 5,5 процентни поени од претходната година). Во првите два месеца од годината извозот и увозот забележаа значително намалување од 36,8% и 16,6%, соодветно. Од овој краток преглед на ситуацијата во која се наоѓаме ни станува јасно дека нашата економија е инфицирана од светскиот вирус и дека ì е потребна соодветна терапија да се одржи на нозе. Од терапијата која ќе ја применат фискалната и монетарната власт ќе зависи дали вирусот ќе премине во грип или ќе поминеме само со кашлање и настинка. Меѓутоа, кај нас се јавува уште еден проблем, економијата ја лечат двајца доктори кои даваат различна дијагноза и со различен третман сакаат да ја оздрават економијата. Која дијагноза е исправна и кој третман е поповолен, останува времето да покаже.ШТО ПРЕЗЕМА, А ШТО ТРЕБА ДА ПРЕЗЕМЕ ВЛАДАТАВладата во моментот кога сфати дека светската економска криза нема да ја одмине нашата земја, следејќи го примерот на другите земји кои беа во истата “каша” донесе пакет-мерки за излез од кризата. Земјите кои беа погодени од кризата обично своите пакети-мерки ги насочуваа кон зголемување на потрошувачката од страна на населението, поддршка за реалниот сектор, мерки за одржување на нивото на вработеност, олеснување на добивањето кредити итн. Пакетот за излез од кризата нашата Влада го донесе кон крајот на декември 2008 г., неговата вредност беше проценета на 330 милиони евра и содржеше мерки со кои се отпишуваа обврски како и определени даночни олеснувања. Меѓутоа, како што одминува времето, станува јасно дека сетот мерки донесен од Владата треба да се освежи, од една страна поради скромните резултати кои ги дава, а од друга поради неговото влијание претежно на компаниите кои и пред кризата се наоѓаа во лоша состојба. Јасно е дека голем дел од светските економии во моментот своите пакети за излез од кризата ги базираат на експанзивна  фискална политика, меѓутоа околностите во кои се наоѓа нашата економија ни налага да бидеме внимателни кога чекориме во таа насока. Владата веќе проектираше буџетски дефицит од 2,8% кој вклучува развоен дел, се најавува инвестициона програма тешка 8 милијарди евра (2009-2016 г.), нови субвенции во земјоделството, здравствено осигурување за сите итн. Меѓутоа, исто така станува јасно дека поради намалената активност во економијата, приходите во буџетот ќе бидат помали, а буџетскиот дефицит поголем од 2,8%. Во таа насока во скоро време најверојатно ќе мора да се склучи нов аранжман со ММФ кој од една страна ќе обезбеди финансиска поддршка, а од друга “меко” ограничување на капиталните трошоци и “цврста” контрола на тековните трошења во буџетот. Во таа насока новите мерки кои ќе ги носи Владата треба да содржат: мерки за финансиска и стручна поддршка на малите и средни бизниси, субвенционирање на каматите за кредити во загрозените сектори, давање гаранции за кредити во загрозените сектори, мерки за зголемување на нивото на вработеност, промовирање и агресивна потрага по СДИ итн. Меѓутоа, тука се јавува уште еден проблем – експанзивната политика која ја води Владата во услови на финансиска криза се судира со режимот на фиксен девизен курс, бранет од НБРМ. Наддавањето од страна на НБРМ и Владата за слободните парични средства преку издавање благајнички и државни записи е огледало на координацијата и соработката меѓу носителите на економската политика кај нас. Водењето на некоординирана политика меѓу фискалната и монетарната власт е недопустливо во време на финансиска криза. Владата издава државни записи за да го полни буџетот и да троши, додека НБРМ издава благајнички записи за да ја задржи стабилноста на девизниот курс. Владата има економски, социјални и политички цели, додека НБРМ има цел да одржува стабилно ниво на цени во економијата. Од тука јасно се гледа дека различните цели можат да бидат контрадикторни, меѓутоа Владата и НБРМ мораат да најдат компромисно решение, зашто секој погрешен потег ќе биде на штета на граѓаните, економијата и нашата иднина.ДАЛИ ТРЕБА ДА ДОЈДЕ ДО ДЕВАЛВАЦИЈА НА ДЕНАРОТ?Тоа е едно од најексплоатираните прашања (дилеми) од сите медиуми, што предизвикува психолошки ефекти и стимулира реакции од граѓаните на девизниот пазар. Во ова време на економска криза има некои околности и услови кои нè наведуваат на такво размислување и го оправдуваат ваквото решение, кое претставува нож со две острици: се намалуваат приливите од извоз (поради намалените цени на светските пазари и намалената побарувачка од нашите трговски партнери, во првите 2 месеци извозот забележа значително годишно намалување 36,8%); има сè помалку странски директни инвестиции поради тоа што инвеститорите во ова турбулентно време се повнимателни каде го ги инвестираат својот капитал, а некои од нив се соочуваат со финансиски проблеми и во “своите домови” (пад на годишно ниво од 19%); глобалната финансиска нестабилност и недостигот од ликвидност условија продажба на хартии од вредност од страна на странските инвеститори, како сопственички така и должнички (во јануари 2009 г. учеството на странските инвеститори на страната на купувањата изнесува 41,45%  на продажбата 71,44%); трговскиот дефицит во периодот јануари-ноември 2008 г. бележи зголемување за 2,8 пати во однос на истиот период лани; од друга страна, стапката на покриеност на трговскиот дефицит со приватни трансфери од 91,4% во периодот јануари-ноември 2007 г. е намалена на 55,9% во однос на истиот период лани. Овие информации нè наведуваат да размислуваме во насока дека девалвацијата е решението кое би ги подобрило перформансите на нашата економија и би нè транспортирало преку кризата без да го допреме врелиот асфалт. Меѓутоа, пред да се одлучиме дали да ја девалвираме нашата валута, да ги разгледаме аргументите кои постојат за и против девалвацијата. Ефекти кои би ги постигнале доколку девалвира нашата валута: нема повеќе да имаме намалување на девизните резерви за одбрана на девизниот курс (кои 01.01 до 20.03.2009 г. на нето-основа се намалиле за 181 милион евра); ќе се дестимулира увозот; ќе се зголеми производството – пред сè на извозните компании; со тоа ќе се зголеми извозот, што понатаму би водело до намалување на трговскиот дефицит (ова е дискутабилно). Меѓутоа, од другата страна на вагата да ги ставиме негативните ефекти кои би следеле по девалвирање на нашата валута која долго време ја брани нашата стабилност: во увозно зависна земја како Македонија девалвацијата ќе го поскапи увозот и ќе ја поттикне инфлацијата; ќе се зголемат трошоците и неизвесноста на голем број домашни фирми кои се увозно зависни; ќе биде погоден стандардот на работниците во секторите каде што платите се ригидни; ќе има нарушување на макроекономската стабилност (барем во почетокот); не треба де се занемари и ефектот кој би го имала девалвацијата на ликвидноста и способноста на населението и претпријатијата (па следствено и врз ликвидноста на банките) за враќање на кредитите кон банките, кои обично се деноминирани во денари меѓутоа со девизна клаузула; дополнителен проблем претставува и нето-задолженоста на домашната економија кон странство итн. Доколку го имаме предвид сето она што е погоре кажано, треба да бидеме особено внимателни кога треба да дадеме одговор на прашањето – дали е време за девалвација? Дури и самата дискусија (психолошкиот ефект) и сомнежот кој го предизвикува ова прашање (некои сè уште не го заборавиле вкусот на девалвацијата од 1997 г.), влијае на нашите постапки и врши притисокот врз девизниот курс. Вадењето на аргументите за и против девалвацијата, земајќи ги предвид и другите околности во кои се наоѓаме нè води до заклучокот дека барем во догледно време, нема потреба од девалвација и дека доколку би ја девалвирале нашата валута, ефектите би биле повеќе негативни отколку позитивни. Народната банка води внимателна и транспарентна монетарна политика (гувернерот изјави дека до последен момент ќе го брани сегашниот курс), има доволно девизни резерви и способност да го одбрани сидрото на нашата стабилност. ДАЛИ МАКЕДОНИЈА ТРЕБА ДА СЕ ПОДГОТВУВА ЗА ПРИФАЌАЊЕТО НА ЕВРОТО?Ова прашање (дилема) се поставува со таква леснотија што многу луѓе даваат и едноставен одговор – да го прифатиме еврото, па тоа ќе ги реши сите наши проблеми. Во ситуацијата во која се наоѓаме секое решение ни изгледа логично и секоја алтернатива поволна. Меѓутоа ова прашање, како и прашањето за девалвацијата влече со себе низа други дилеми и проблеми кои треба да се анализираат и пред поставување на прашањето. Пред да дадеме одговор на ова прашање, да ги разгледаме позитивните и негативните страни на оваа одлука. Што би постигнале доколку го прифатиме еврото: би се елиминирал ризикот од девизен курс; би се зголемила размената со странство; следствено на тоа би се зголемил и приливот на странски директни инвестиции; каматните стапки ќе паднат и ќе конвергираат кон оние на евро-зоната; падот на каматните стапки би требало да ги зголеми инвестициите и производството. Негативните ефекти од  прифаќање на еврото (политички и економски): Политички – доколку го прифатиме еднострано (зашто во блиска иднина нема друг начин) еврото би го навлекле гневот на Европската Унија која се противи на таквата практика. Ние сме земја-кандидат за влез во Европската Унија, според тоа таквата одлука би била една црна дамка во нашето досие и би имала натаму негативни реперкусии врз преговорите за влез во Унијата. Ние најдобро знаеме дека понекогаш политичките фактори се посилни од економските и имаат пресудно влијание врз постапките кои се преземаат; Економски – треба да имаме економска структура и животен стандард близок до оној во Европската Унија, во спротивно неизбежни се големи дисторзии со кои ќе се соочи нашата економија. Нашата економија ја нема потребната мобилност на работната сила и капиталот, недоволна е диверзификација на производството и извозот, недоволен е степенот на развиеност на финансиските пазари и скромно е нивото на развиеност и потенцијалот за растеж. Доколку се прифати еврото, монетарната политика ќе ја изгуби својата автономија (која преминува во рацете на Европската централна банка) и можноста да делува како кредитор во крајна инстанца за загрозените финансиски институции – што во време на глобална финансиска криза е од исклучителна важност. Дополнителен проблем кој би се појавил е курсот на денарот (по кој би се извршила конверзијата), кој треба да биде урамнотежен за да немаме проблеми со конкурентноста на увозот и извозот. Од анализата за и против воведување на еврото јасно се гледа дека и покрај позитивните ефекти кои би следеле од едностраното воведување на еврото (посебно денес, во време на глобална економска криза), нашата земја сè уште е далеку и не е подготвена да го прифати еврото, во прв план поради наведените економски причини, а да не ги спомнуваме политичките фактори кои се непремостливи.ШТО ТРЕБА ДА ПРЕЗЕМЕ НБМ СО ЦЕЛ ДА СЕ УБЛАЖИ УДАРОТ ОД КРИЗАТА? Карактеристиките на нашата економија и негативните искуства кои ги имавме нè водат до заклучокот дека стабилниот девизен курс на денарот има огромно значење за ценовната стабилност и позитивните очекувања на економските субјекти во врска со макроекономскиот амбиент. Минатата година НБРМ имаше многу работа – во првите три квартали ја затегна монетарната политика за да се справи со инфлацијата предизвикана од порастот на цените на храната и нафтата на светските пазари; во последниот квартал од минатата година и во текот на последните 2 месеца води рестриктивна монетарна политика (задолжителен депозит, мерки на внимателно работење на банките, повисока стапка на благајничките записи) за да се справи со светската економска криза, која затропа и на нашите порти. Драматичниот пад на побарувачката за нашите извозни производи, растот на платите и пензиите, високата буџетска потрошувачка, негативните очекувања за стабилноста на девизниот курс, почнаа да ги нагризуваат девизните резерви и да вршат притисок на девизниот курс. За одржување на рамнотежата на девизниот пазар НБРМ во последниот квартал на минатата година продаде на нето-основа девизи во износ од 163,3 милиони евра, а во периодот од 01.01 до 20.03.2009 г. исто така на нето-основа 181 милион евра. Монетарната политика која ја води НБРМ е повеќе внимателна, отколку рестриктивна. НБРМ веќе одбра патека која ќе ја следи сè додека не излеземе од кризата – тоа е бранење на стабилноста на девизниот курс со сите мерки и инструменти кои ì стојат на располагање. Во таа насока е и последното покачување на каматната стапка на благајничките записи на рекордно ниво од 9% насочено кон стабилизирање на девизниот пазар, одржување на девизните резерви на соодветно ниво и продолжување на политиката на стабилен девизен курс. Алтернатива на тоа би било полиберална монетарна политика – пониска каматна стапка на благајничките записи и отстранување на ограничувањата на банките за кредитен раст. Алтернативата во тековните услови (веќе наведени погоре) сигурно би водела кон зголемување на агрегатната побарувачка, зголемување на цените, зголемување на трговскиот дефицит, големо намалување на девизните резерви и неминовно до девалвација. НБРМ е ставена меѓу чеканот и наковалната, експанзивната фискална политика која ја води Владата за излез од кризата врши притисок врз стабилноста на девизниот курс и  остава две опции на НБРМ – рестриктивна монетарна политика на една страна и ослободување на девизниот курс од друга. Според тоа, земајќи предвид дека девалвацијата не е алтернатива ни за НБРМ, ни за Македонија (од низа причини за кои веќе зборувавме), не останува алтернатива за монетарната политика на НБРМ, освен политиката која веќе ја спроведува.