Шесте големи сили и Иран го склучија во четвртокот доцна вечерта во швајцарскиот град Лозана рамковниот договор за контроверзната иранска нуклеарна програма, етапа којашто се оценува како историска пред постигнување на конечниот договор до 30-ти јуни, што е проследено со многу предупредување од западните земји, а Израел кој се обидуваше да ги минира преговорите го оцени како „надвор од стварноста“ и вети дека ќе продолжи да лобира за да спречи „лош“ конечен договор.

Според првите елементи од споменатиот преддоговор, како што пренесуваат агенциите, капацитетот за збогатување на ураниумот на Иран би требало да биде намален за две третини, а Техеран би требало во замена да постигне укинување на санкциите кои десет години ја задушуваат неговата економија.

Американскиот претседател Барак Обама го поздрави историскиот договор со Иран, за кој вели дека доколку биде целосно применет, ќе оневозможи Иран да дојде до нуклеарно оружје, што е најголемиот страв на Западот и неговите регионални арапски сојузници, а особено Израел, по децениските заемни закани со Техеран за целосно уништување на двете земји. Обама, меѓутоа, веднаш истакна дека договорот мора да биде проверлив. „Доколку Иран мами, светот тоа ќе го дознае“, додаде челникот на САД.

Иранскиот претседател Хасан Роухани, кој се смета за челник на умерената струја во иранската политика и по чие стапување на власт пред две години започнаа вистинските преговори, на Twitter напиша дека се изнајдени решенија за клучните параметри на иранската нуклеарна програма. „Подготовката на конечниот договор треба веднаш да започне, за да биде завршен до 30-ти јуни“, истакна иранскиот претседател.

Според нацрт договорот, Иран би затворил повеќе од две третини од своите центрифуги за збогатување ураниум кој може да се употреби за брзо доаѓање до степенот на збогатеност погодна за производство на атомско оружје. Во моментов во Иран има повеќе од 19 илјади центрифуги за збогатување ураниум. Главно тоа се постројките IR-1 од постарата генерација, а десетина илјади од нив работата на зголемување на концентрацијата на ураниумовиот фисиски изотоп U-235. Кога во 2006 година Обединетите нации првпат по инсистирање на Западот воведоа санкции за Иран, само што започна тестирањето на првите неколку стотици центрифуги. Оттогаш Техеран брзо го зголемуваше нивниот број до 24-ти ноември 2013 година кога со преодниот нуклеарен договор меѓу Иран и шесте светски сили тој процес беше сопрен. Исто така, Иран мора да го демонтира и реакторот кој може да произведува плутониум, и прифати агресивни проверки на неговите нуклеарни постројки.

„Ова претставува клучна одлука којашто ја воспоставува договорената основа за конечниот текст на заедничкиот сеопфатен акциски план. Сега можеме да започнеме да работиме на нацрт текстот и анексите“, изјави прес-конференцијата високата претставничка на Европската унија за надворешна и безбедноста политика, Федерика Могерини, којашто дејствуваше како координатор за шесте светски сили. Односно, петте постојани членки на Советот за безбедност при ОН, САД, Русија, Кина, Велика Британија, Франција плус Германија.

Германската канцеларка Ангела Меркел изјави дека рамковниот договор со Иран претставува „важен чекор“ кој спечувањето оваа земја да изгради нуклеарно оружје. „Поблиску сме од кога и да е до договор кој би го оневозможил Иран да поседува нуклеарно оружје“, се вели во писмената изјава на Меркел.

Американскиот државен секретар Џон Кери потврди дека се договорени параметрите за решавање на главните прашаа, и додаде дека станува збор за „голем ден“. „Имаме уште многу техники поединости и други прашања кои треба да се решат“, рече шефот на американската дипломатија и додаде дека тука е вклучено и можност укинување на ембаргото на ОН за оружје, модернизација на реакторот за тешка вода во Арак и подземната постројка Фордов.

Руското министерство за надворешни работи оцени дека договорот ќе помогне во јакнењето на безбедноста на Блискиот исток, делумно и затоа што шиитски Техеран сега ќе може да игра поактивна улога во напорите да се решат судирите на тој простор, почнувајќи од соседот Ирак, преку Сирија и Либан па во последно време и Јемен, каде што беснеат бруталните секташки судири меѓу сунитите и шиитите.

Францускиот министер за надворешни работи Лорен Фабиус изјави дека рамковниот договор за иранската нуклеарна програма е „позитивен чекор“, но дека уште треба да бидат решени некои „прашања и поединости“, Неговиот британски колега Филип Хамонд, пак, смета дека прелиминарниот договор претставува добра основа за постигнување „многу добар сеопфатен договор“.

Од друга страна, министерот за стратешки работи на Израел, Јувал Стејниц изјави во соопштението по објавата од Лозана за постигнување на договор со Иран дека „Насмевките од Лозана се одвоени од грдата стварност во којашто Иран одбива да даде какви да се отстапки во врска со нуклеарното прашање и продолжува да му се заканува на Израел и на сите други земји на Блискиот исток“. „Ќе продолжиме со нашите напори да му објасниме и да го убедиме светот во надеж дека ќе спречиме лош конечен договор“, додаде Стејниц.

Американскиот претседател Барак Обама изјави дека ќе разговара со израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху кој дури и во Конгресот на САД, спротивно од настојувањата на Обама, повикуваше на прекин на преговорите со Иран, Се очекува дека Нетанјаху ќе ја одложи својата оцена на договорот од Лозна, додека не разговара со Обама, иако нивните меѓусебни односи подолг период се многу заладени. Претходно, додека во Швајцарија се финализираа деталите од договорот, Нетанјаху на Twitter бараше каков и да е договор со Иран дека „мора значително да го намали нивото на иранските нуклеарни можности“./крај/мф/сн

Извор: Макфакс