Со мониторинг на секојдневните партиски активности, почнувајќи од митинзите, трибините и средбите со граѓаните, преку залепените плакати или откупените билборди, до платеното политичко рекламирање, „Транспарентност Македонија“ на овие избори се обидува да направи споредбена анализа: колку пари потрошиле партиите реално, а колку прикажале во нивните завршни финансиски извештаи.

ИНТЕРВЈУ: ГАБРИЕЛА КОНЕВСКА, ПРЕТСЕДАТЕЛКА НА „ТРАНСПАРЕНТНОСТ МАКЕДОНИЈА“

Со мониторинг на секојдневните партиски активности, почнувајќи од митинзите, трибините и средбите со граѓаните, преку залепените плакати или откупените билборди, до платеното политичко рекламирање, „Транспарентност Македонија“ на овие избори се обидува да направи споредбена анализа: колку пари потрошиле партиите реално, а колку прикажале во нивните завршни финансиски извештаи. Претседателката на „Транспарентност Македонија“, Габриела Коневска, вели дека имаат воспоставено соработка со девет регионални канцеларии, и тоа во Тетово, Кавадарци, Штип, Делчево, Охрид, Ресен, Кичево, Битола и во Охрид, а од проектот „Набљудување на изборните трошоци на политичките партии“ очекуваат со аргументи да ја претстават реалната слика за изборните пари, која со години партиите ја чуваат како најголема тајна.

Ќе ги натерате ли на тој начин партиите повеќе да не ги фризираат извештаите, како што правеа досега?

– Ова е првпат на ваков начин да се следи изборната кампања. Веруваме дека проектот, кој е финансиран од ОБСЕ, ќе ги даде посакуваните резултати. Претпоставувам дека тие можат добро да ги исфризираат извештаите, но првпат ќе се направи индиректна компаративна анализа со податоците од теренот. Колку сето тоа понатаму ќе биде процесуирано, ако има одредени сознанија за злоупотреби, останува на државните органи и на функционирањето на системот.

Колку законите овозможуваат целосна контрола, бидејќи се можни дузина ситуации во кои, на пример, печатење плакати, маички, пенкала и други партиски активности воопшто не се прикажуваат. Имаат ли надлежните служби доволно инструменти да и застанат на патот на таквата практика?

– Точно е дека во законската регулатива има многу недоследности и празнини. Веќе се покажа дека празнината што не е регулирана за периодот непосредно пред почнувањето на изборната кампања е сериозна закана за регуларностите и, воопшто, за потенцијалната корупција. Во многу земји периодот од 3 до 6 месеци непосредно пред кампањата е ставен на посебен мониторинг. Во овој контекст не говорам само за предвременото почнување на кампањите, туку за начинот на располагањето и на стопанисувањето со државниот имот, вработувањата непосредно пред изборите, јавните набавки, продажбата на државно земјиште, акциите, партиските ветувања и сл. Ова е толку прозрачно и веќе видено на нашата сцена, а оди само во прилог на дискредитација на власта, недовербата во системот и понижувањето на принципиелно оформената граѓанска свест. Оваа егзибиција им беше омилен спорт и на претходните влади во РМ.

Една од целите на проектот е токму тоа – да се увидат недостатоците, правните празнини, и низ јавна дебата да се предложат измени на релевантната легислатива.

Оваа практика на скриени изборни финансии стана традиција, зашто ниедна партија јавно не се заложи да се прекине таа практика, иако тие се истите што ги носат законите.

– Искуствата зборуваат дека има едно прашање за кое партиите секогаш имаат консензус, а тоа е контролата на нивното работење и финансирање. Никој не сака да ги открие своите финансиери, што практично претставува зародиш на една корупција или продолжување на претходната, но со некакви модалитети. На тој начин во Македонија јавноста и граѓаните се поставени во потценета ситуација, како ментално да не сфаќаат што се случува.

Според досегашните согледувања од работата на проектот, дали можете да кажете што е карактеристично за оваа изборна кампања, од аспект на корупцијата?

– Навидум, кампањата изгледа иста како и претходните, со мали исклучоци, партиите наместо да ги презентираат своите програми, разменуваат меѓусебни навреди и говорат за ситуации од минатото, без многу да се фокусираат на перспективите. Очигледно, мислат дека е доволно да се отпечатат програми, да се презентираат и да се поделат за да се задоволи електоратот. Новите особености на оваа кампања се развиените форми на понирачка корупција, која е изразена преку елементите на бруталност, силна катарза и емоции во разменувањето навреди. За првиот аспект не сум експерт, а и по природа не сум идолопоклоник, така што не можам да коментирам. Но, за вториот аспект е евидентно дека е во директна спрега со корупцијата. Тоа значи – мотиви за да се остане на власт за да се задржат привилегиите, слободата и можностите за дезавуирање на валканите пари, односно да се бори да се дојде на власт за да се почне нов циклус на таа активност. Интелектуалната корупција е следна особеност, пример за неа може да бидат вработувањата непосредно пред кампањата, зголемување на студентските квоти на државните универзитети, изборот, односно именувањата медијатори од страна на Министерството за правда и сл. Тешко е да се верува дека ова е само дел од тековните и поставените програмски активности на власта или претставува лост на нов циклус на политичко заложништво.

Кои би биле последиците од тоа?

– Делегитимирање на институциите, недоверба во системот, дерогирање на државните интереси и ставање на пиедестал на партиските интереси. Ова е сериозна закана за процесот на европеизација и формирање на постулатите на правна држава, кој се базира на принципот на владеење на правото. За пример земете ја екстрадицијата на Смиленски. Според речникот на нашите политичари, излегува како поважно да е тој да дојде во РМ пред изборниот молк, отколку да биде процесуиран и третиран по словото на законот. Интересот за докажување на делото за кое се товари е од значење не само на одредени партии туку е од интерес на сите граѓани, на целата држава. Потоа, случајот со становите на Груевски, кој беше третиран од антикорупциската комисија и имаше свој епилог. Оваа одлука на легитимен орган не важи за политичките кулоари, туку се користи за понатамошно препукување. Што е ова ако не дерогирање на институциите на системот. Заканите што доаѓаат од двете страни, испратени од политички говорници целосно ја рекетираат правдата и ја ставаат во функција на дневната политика. Борбата против корупцијата мора да биде системска и институционална. Поранешен премиер даде оставка поради корупција, а ние не мрднавме со прстот, милиони обвинувања се разменија меѓу политичарите и во мандатот на оваа и во мандатот на претходната влада, а нема судски разврски. Ако вака планираме да одиме во ЕУ, јалов ни е планот.