Писателот кој за книжевни јунаци ги има Никола Тесла, Александар Македонски, Корто Малтезе и Иво Андриќ говори за Балканот како најдоброто „основно училиште на светот“ во коe се крчкаат разни култури и цивилизации

Едно од најмаркатните имиња на годинешниот интернационален книжевен фестивал „Про-за Балкан“, кој се одржува деновиве во Скопје, е српскиот писател со американска адреса Владимир Пиштало. Пиштало работи како вонреден професор по либерални уметности на колеџот Бекер во Бостон, Масачусетс, каде што предава американска и светска историја. И мало појаснување на Пиштало на почетокот на разговорот за „Макфакс“: Американците под либерални уметности подразбираат хуманистички науки.

„Кога го завршував докторатот во Америка темата мораше да биде од американската историја, па така станав професор по американска, но и светска историја. Денес под светска историја се подразбира она што порано се нарекуваше западна цивилизација, што е кодно име за христијанската цивилизација. Американците имаат една супер работа во образованието – му допуштаат на студентот да биде неопределен на почетокот на студиите. Може еден курс од физика, еден од драмска литература и слично, па потоа се определува според афинитетот. А кај нас морате веднаш да изберете некоја специјалност“, објаснува Пиштало.

Неговата книга „Тесла, портрет со маски” е објавена во 2008 година, а 2015 година во превод на англиски јазик (издание на „Грејволф прес“) и веќе е објавена на десетина јазици. Меѓу другите тој роман ја доби и престижната НИН-ова награда во Белград, а „Милениум во Белград“ беше оценет како еден од најдобрите романи преведени на француски јазик.

Родениот сараевчанец (1960 год.) најпрвин завршил Правен факултет во Белград, пишувал есеи, критики, раскази и романи. Освен НиколаТесла, негови книжевни јунаци се и Александар Велики, Корто Малтезе и Иво Андриќ (во неговиот најнов роман кој е во печат). Пиштало го има напишано веројатно најинспиративниот предговор за некоја книга што може(л) да се прочита во балканските книжевности. Се работи за збирката есеи и раскази „Станица на фантомските возови“ на неговиот книжевен соплеменик и новинар Теофил Панчиќ, докажувајќи дека зависта и еготрипот не се нужни предиспозии некој да се занимава со пишување.

„Вие сте прв човек што го споменува тој предговор! Уживав додека го пишував, да ги поврзам различните теми во творештвото на Панчиќ, но баш ми е драго за ваквата реакција, бидејќи доаѓа од неочекувана насока“, вели Пиштало.

Дијалог на сè со сешто

Пиштало пишува некој вид есеи со силна нишка на поетска проза, па вели дека секогаш имал проблем со жанровските определби. Дали тоа е „данокот“ на постмодерната?

„Мојот роман за Иво Андриќ е тек на свеста со збирка патописи и песни. Самото есеизирање за мене е неинтересно, како беспотребно чување на некое образовно благо. Креативното пишување се состои во откривањето нови работи, па затоа мислам дека повеќе е поврзано со начинот на мислење отколку со потмодерната“, објаснува Пиштало.

За нашата публика, којашто понекогаш шета низ централниот скопски плоштад, може да биде интересен податокот дека Александар Велики „дојава“ во авантуристички и книжевни облици од странство многу години пред да биде поставен денешниот монументален споменик.

Во 1990 година загрепскиот патеписец Жељко Малнар тргна од Скопје со експедиција на коњи по замислената маршрута на освојувачките походи на Александар Велики. Ги помина Бугарија и Турција, стигна до Сирија, па експедицијата заради немање средства не го продолжи патот до Афганистан.

Белградскиот писател Владислав Бајац кон крајот на милениумот го напиша одличниот роман „Друидот од Синдидун“. Во неговата фикција главен лик е Александар и неговото необично пријателство со келтскиот друид, од кого го добива последниот совет пред смртта: да биде погребан на две места, па така ќе остане вечна мистерија за сите, но и за себеси.

И Пиштало во 1999 година го објави краткиот роман „Александрида“.

„Јас направив личен споменик на Александар, и жал ми е што таа новела не е преведена на македонски јазик. Јас го гледав Александар како рок-ѕвезда, безмалку како Џим Морисон. Тоа се луѓе кои направиле сè во животот до 33-тата година, доба во кое другите допрва ги почнуваат битните животни обврски. Не само што ја проширил империјата туку ги ‘венчал’ Истокот и Западот. Земал 10 илјади македонски благородници и ги венчал со 10 илјади персиски благороднички. Добро, сите тие бракови не успеале да се одржат, но тоа е и биолошко мешање на Истокот и Западот. Александар е ученик на Аристотел, Аристотел е ученик на Платон, Платон е ученик на Сократ… Алекандар стигнал до Индија, и таму разговарал со гимнософистите, духовници кои практицираат јога, па го имате ученикот на Сократ кој разговара со учениците на Упанишадите. Тоа е дијалог на сè со сешто, на секој со секого“, раскажува Пиштало.

Опсерваторијата на светот

За него Балканот е вечна инспирација бидејќи е најдоброто „основно училиште на светот“.

„Нашите луѓе од регионот ги гледаат само негативните аспекти на балканската приказна. Вук Караџиќ уште во 19 век рекол: ‘Ние сме несреќни во многу што, речиси во сè’. Балканот може да биде инспиративен за луѓето што сакаат да научат, тој е опсерваторија на светот. Марија Тодорова во ‘Замислувајќи го Балканот’ пишува дека во грчко-римската ера Балканот бил нарекуван Catena Mundi, копча на светот, бидејќи ги поврзувал двата најважни градови на империјата – Константинопол и Рим. Тука поминувало сè што било вредно. Дури и кога Емир Кустурица ги добиваше сите европски награди, му беше нудено да снима филм по книжевноста на Достоевски. Зошто? Веројатно затоа што за Французите и Италијанците им е потешко да ја разберат неговата литература. Не сум сигурен дека на Германците од Хамбург им е лесно да ги разберат Италијанците од Сицилија. Но, на човекот од Балканот му е отворен погледот и на медитеранската култура, и на турската, арапската и исламската култура, секако и на грчката, но и на средноевропската… Балканците го читале и Мирослав Крлежа и Роберт Музил, словенските писатели, па затоа, потенцијално, ни се достапни многу искуства“, набројува Пиштало.

Пиштало сè уште верува дека реалноста е руда од која, кога ќе ја измиете, може да добиете материјал за соништата.

„Тој процес на гледањето подлабоко во нештата е слично како кога од некоја грутка симнувате една по една обвивка, за да дојдете до килибарот“, потенцира Пиштало.

Стојан Синадинов