Поделеност на народот, бомби, политичка и економска криза, тепачка во законодавниот дом, загаден воздух, ново лице на градот се само дел од тектонските превирања во општеството пред кои писателите останаа неми и глуви. За Макфакс проговореа Старова, Миневски, Кацаров, а одговорот само се насетува.

Минатата недела, во Домот на писателите се одржа беседа за Гане Тодоровски. По двочасовна дискусија за големиот писател, се обидовме да ги поттикнеме писателите да проговорат за дел од горенаведените прашања. Претседателот на ДПМ, Веле Смилевски, не беше расположен воопшто да го коментира молкот на писателите, поточно самиот се огради не сакајќи да даде никаков одговор. Во оваа атмосфера и натаму најголем дел од писателите единствено зборуваат, ракоплескаат и коментираат на промоциите на своите книги.

Изненадувачки долго најголем дел од здруженијата и институциите во кои членуваат домашните интелектуалци без никаков став кон тектонските превирања во општеството. Ниту револт ниту одобрување. Молк пред апсолутно дехуманизирање, морално обезличување, духовен пад и изместени вредносни критериуми. Пред јавноста, во медиумите за овие значајни политички, социолошки или културолошки прашања, се огласуваат најчесто аналитичари, со биографии кои ни од далеку не се во димензија на оние кои имаат бројни публикации, остварени од средства на ресорните министерства, односно од даночните обрзници. Во име на своите изданија, писателите говорат на промоции, книжевни фестивали, но не излегуваат ниту самостојно ниту, пак, во име на своите асоцијации кога треба да се зборува за прашања што директно нè засегаат сите, се разбира и нивниот читателски аудиториум. До пред речиси една деценија нештата беа поинакви, и гласот и разумот на писателите и интелектуалците стигнуваше во облик на соопштенија па и громогласни говори.

Која е причината за овој дефетизам? Според едни, страв од партиско етикетирање, според други, тенденција здравиот разум да остане што е можно подалеку од суштинските прашања. Длабока и екстремна поделеност на размислувањата закопани во ровови, и мала и безначајна надеж дека нештата можат да се вратат на свое место.

Страв од партиски етикети

Според писателот Блаже Миневски, невозможно е индивидулано да изнесеш мислење а да не ризикуваш веднаш да “„заработиш“ партиска етикета.

„Се случи една длабока поделба во општеството која на некој начин повлекува некоја состојба да се брани позицијата во општеството со тоа што ќе се молчи. Времето кога можеше слободно да се зборува беше време во кое имаше изградено некои естетски и културни критериуми, и можеше да се зборува врз основа на изграден став во општеството. Доколку некој сака да го изнесе своето мислење, веднаш на тоа ќе му се прилепи некоја етикета и политички контекст, односно секој став на интелектуалецот секогаш се става во некој однос на припадност на некоја политичка структура. Имам такво искуство, кога сум сакал да го кажам своето мислење како писател или интелектуалец, тоа право ми се одзема бидејќи веднаш на тоа му се прилепува некој партиски предзнак, а тоа никако не е добро бидејќи писателот треба да биде надпартиски човек, кој е принуден во овој случај да премолчи некои работи за да не биде директно во јавна конфронтација. Мислам дека ставот на писателската асоцијација е таков во овој момент да не се излегува со никакви квалификации во однос на политички прашања во однос на дневна политика, што може да биде и корисно, но исто така може да биде и збунувачко. Додека не се изградат критериуми естетски, вредносни, во овој момент кога целата јавносте  навистина комплетно партизирана, кога секој став не се гледа како став на поединец туку како став на некоја припадност, дотогаш е најразумно нештата да се толкуваат преку своите дела. Се разбира, тоа воедно е и негов став, не може едно да се мисли а друго да се пишува“.

Писателите се или „убиени“ или немаат доволно силен збор да „убијат“

Писателот Трајче Кацаров, по т.н бомби на Заев, напиша близу 40 колумни што самиот ги нарекува исто така бомби.

„Сите мои колумни беа бомби. Има едни стихови на Брана Миљковиќ, кои велат ‘Уби ме прејака реч’. Писателите или се убиени од некого или немаат пресилен збор за да убијат некого, ситуацијата е многу алармантна, особено за тие што се ставаат во армијата пишувачи кои треба јавно да изартикулираат некој став кога е во прашање некоја општествена ситуација. Не случајно младиот автор Рилке ќе каже ‘не можеш да бидеш писател интелектуалец а одејќи накај дома да не те растрепери некоја состојба и ти таа да не ја носиш како тема’. Имаме жешки теми, а млаки, поточно никакви појавувања и ставови. Не може оваа вулканска состојба да не те поттикне на став, израз, има нешто што зборува дека ќе нè потопи и дека ќе нè снема. Јасно е дека е најсилен гласот на интелектуалецот. Како писател, јас можам системот да го заздравувам одоздола, пишувајќи, бидејќи силниот збор е посилен од кој било марш, од кое било оружје.  Не се согласувам дека кога топовите грмат, тогаш музите треба да молчат, токму тогаш тие треба да бидат најгласни. Ќе се повикам на една пиеса од Мирко Ковачевиќ која вика, ние живееме ко бајаги, пишуваме ко бајаги, затоа мислиме дека со нашата пресилна реч ќе забодеме во нечие уво. Не може да бидам столчен од оние кои не го владеат зборот. Писателот е посилен и од сите други институции. Потребна е итна дебата, на интелектуалци, да го стават човекот во преден план, тоа пливање во јато зборува дека во Македонија нема крупни интелектуалци, тоа се ситни риби што мораат да пливаат во јата за да опстанат. Сите големи писатели, тргнувајќи од латиноамериканските, од оние што донесуваа нови моменти, како движењето на битниците, биле присутни, бранувале и успеле да делуваат врз свеста“.

Одговорност е и да се зборува, и да се молчи

За писателот Луан Старова ова е многу деликатна и комплексна тема, но е  евидентно дека и институциите и индивидуалците-интелектуалци се западнати во длабока криза.

„Не постои точна дефиниција за тоа што е интелектуалец, и дали некој треба да се чувствува повикан да проговори на темите што нè засегаат сите. Писателот се соочува со својата немоќ, дали да молчи или да реагира. За жал, нема супститут за последиците од молкот. Секој е одговорен и за тоа што го кажал и за тоа што го премолчел. Ако го земеме примерот на Жан Пол Сартр, кој беше творец на ангажманот на писателот за нејжестоките теми, на крајот остана на ставот дека доволно е творецот своите размислувања да ги изнесува единствено во делата. Но, може да се потсетиме и на Емил Зола, кој по двесетина објавени дела, незадоволен од себе ќе тргне во јавно толкување на француските политички услови во неговото време, по што дел од оние што не се согласувале со него јавно ќе му ги запалат книгите. Токму тоа Зола ќе го смета за свој најголем успех – дека постигнал нешто со својот ангажан, делувал во менување на свеста, впрочем како и Ками, кој редовно се огласувал со колумни и ставови, регирал во конкретен миг. Суштината е дека сведочиме на голема криза на институциите што се сведени на вегетирање, а последиците од тоа се непредвидливи. Секако дека игнорирање и молчење не нè води никаде“.

Можеби станува збор за некоја социолошка еволуција, па гласноговорници на денешното време и натаму остануваат  т.н. политички аналитичари, што се редовни гости во медиумите и, интересно, независно од која професионална област доаѓаат, поседуваат експертско мислење за сè, па неретко оформуваат некој нов културолошки амбиент.

Итна департизација на институциите и медиумите, беше пораката која неодамна одекна од првиот човек на Македонската академија на науките и уметностите, Владо Камбовски, со што по долго време се даде јaсен став на оваа највисока научна институција кај нас.

Ана Василевска

крај/мф