Речиси десет години сликарското око на Матеј Богдановски го боде новиот дизајн на метрополата. Според него, со „Скопје 2014“ ни се случи една од најголемите архитектонски катастрофи. Инспириран и длабоко испровоциран, речиси сите нови градби ги отслика на ретко оригинален начин, критички, и ги преточи во успешен ликовен циклус. Принтови од сликите се најдоа и во книгата „Скопје, радос ти ќе бидеш“, што ќе биде промовирана в сабота во кафулето „Пабло“. Ова е прв уметнички проект кој гласно и ангажирано се спротивставува на грандиозното архитектонско филување на Скопје. Според него, од тоа како понатаму ќе се справиме со овој шизофрен мегаломански кич, ќе се покаже колку имаме граѓанска свесност и доследност како држава. Вели дека градбите од „Скопје 2014“ многу нешта срушија, нѐ поделија идеолошки, етнички. Ѝ припаѓа на генерацијата што Скопје го знае како град на солидарноста, на урбаниот дух и тие луѓе се удавија во поплавата од нови зданија.

Ова е прв ангажиран уметнички креативен производ инспириран од хибридните промени што ја зафатија архитектурата на главниот град. Како што велиш во предговорот, твојот ликовен израз последниве години будно ги следи промените, со визуелни толкувања, стануваше збор за спонтана инспирација, граѓанска одговорност или?

„Циклусот „Скопје, радос ти ќе бидеш“ се раѓаше во две етапи. Првите дигитални колажи или мимови што ги објавував на мојот фејсбук-профил настанаа како реакција на најавените градежни промени со црквата на плоштадот во 2009 година, веднаш по првото архитектонско востание, како што ги нарекоа протестите од 28 март. Мимовите беа мој личен начин на изразување револт против урбанистичките промени во градот, а бев изненаден колку тие слики имаа голем одек на социјалните мрежи, главно на „Фејсбук“, но се ширеа и на „Твитер“ и на интернет-страници. Втората серија мимови настанаа по легендарното видео на кое беа претставени новите естетски визии за центарот на градот планирани да се случат до 2014 година. Тогаш циклусот и го доби името „Скопје, радос ти ќе бидеш“. Не знаев како на поинаков начин да му се спротивставам на ова зло, кое рапидно го менуваше ликот на мојот град, освен да му се исмеам в лице укажувајќи на неговата грдотија, глупост и бесмисленост. До тогаш ни јас не знаев дека некогаш ќе бидам ангажиран уметник, но, ете, се случи. „Скопје, радос…“ го затворив со изградбата на триумфалната порта бидејќи сметав дека по тоа може да стават што сакаат, врвот на апсурдот е постигнат. Но, и по тоа, продолжив со други опуси кои директно или индиректно беа инспирирани од ‘Скопје 2014’“.

И покрај големите негодувања, протести на граѓаните, предочувања на архитектите, „Скопје 2014“ никна. Наголемо се расправа што понатаму, некои предлагаат деструктивност, рушење, други пренамена, кое е твоето видување?

„Скопје 2014“ на граѓаните им беше подметнат како некој магионичарски трик. Тоа е кога магионичарот ќе ти го земе часовникот, па ти го „претвора“ во цвеќе. Така и овој проект им ги зеде јавниот простор и парите на граѓаните и им ги претвори во оваа будалштина залажувајќи ги дека сега Скопје личи на метропола. Со таа разлика што магионичарот на крајот, сепак, ќе ти го врати часовникот, а овде просторот и парите не се знае дали некогаш ќе бидат вратени.

„Нормално е дека луѓето со негодување ќе реагираат на идеите за рушење, но тие мора да сфатат дека секое градење не е креативно и исто така секое рушење не е деструктивно. Берлинскиот ѕид, на пример, е исто така изграден, па сите се радуваа кога го рушеа. Во нашиот случај „Скопје 2014“ урна многу со своето градење, уништени се јавен простор и големи површини зеленило, сменет е ликот на потесниот центар. Тој е нашиот ѕид на поделби по многу основи, идеолошки, етнички… и затоа мое мислење е дека треба да биде срушен. Да не спомнувам колку сите тие скулптури и градби немаат ама баш никаква уметничка или културна вредност, a зградите покрај Вардар се небезбедни. Се разбира, тоа може да оди постепено во фази, но да се заврши во некој разумен временски период. Идеите за пренамена или облагородување на објектите може да биде само привремено решение, но никако не смее да остане на тоа. Еден од аргументите да не се урива е дека тоа ќе чини пари. Но, и одржувањето на тие објекти, кои веќе пројавуваат проблеми, или нивното дотерување, исто така ќе чини пари. Во секој случај начинот на кој ќе се справиме со овој баласт ќе покаже колку нè бидува како народ и како држава.

Дали сметаш дека Скопје навистина повторно може да биде радост, град во кој достоинствено ќе се идентификуваат сите генерации?

„Мислам дека Скопје е упропастен град за неколку следни генерации. Од осамостојувањето наваму сите негови татковци го разбирале како полигон за градба и можност за профит немајќи никаква свест за тоа што е град и кои се неговите вистински потреби. „Скопје 2014“ беше само капак на сето тоа. Скопје го изгуби својот идентитет. Од град на солидарноста стана град на шизофрен мегаломански кич. Град без идеја и без визија за иднината.

Може ли да зацели нарушениот урбан дух, што предлагаш, сметаш ли дека вакви креативни толкувања како твојата книга со слики може да влијаат врз свеста на силувачите на нашиот град?

„Ниту кога ги пуштав на „Фејсбук“ ниту сега кога ги објавувам во книга не очекував дека тие ќе ја сменат свеста на силувачите и на тие што го поддржуваа силувањето. Тоа воопшто не ми беше битно. Мимовите ми беа, пред сѐ, начин како јас да се изразам, а се покажаа дека резонираат со многумина, кои на слично, да не речам исто, ги доживуваа работите и на некој начин тие слики беа и нивен глас. Преку сликите ја чував мојата уметничка совест чиста.

Некои велат дека Скопје првпат е срушено во катастрофата во 1963 и вторпат е уништено со „Скопје 2014“. Дали го делиш ова мислење?

„Скопје низ историјата многупати било рушено и од луѓе и од природни катастрофи, но секогаш било повторно градено. Секако, во поновата историја во колективната меморија на скопјани е запишан земјотресот од 1963. Но, ете, тој излезе повод Скопје да добие нов модерен лик, да кажува една нова приказна, која беше потполно во склад со времето, а имаше потенцијал да биде и пред времето ако внимателно ги видите оригиналните макети на Танге. Со „Скопје 2014“ е прекината таа приказна нагло и насилно. Може само да се надеваме дека Скопје ќе смогне сили и со многу љубов, енергија и средства некако да успее да ја надмине оваа несреќа и повторно да добие некој нов современ лик и некоја своја нова приказна. Се надевам и дека овие „изливотини“ и градби расфрлани по центарот на градот нема да останат толку долго за да влијаат врз менталитетот на идните скопјани“.

Што мислиш за актуелната ликовна сцена во земјата?

„Ова прашање можеби подобро ќе го одговори некој што професионално се занимава со следење на сцената. Јас како дел од неа можам само делумно да одговорам. Забележувам дека со години има сѐ помалку изложби, а и тие што ги има се нискокалорични. Се затворија голем број галерии, така што нема ни голема можност за изложување. Се сведовме на само една продавница за сликарски материјал. Културните институции се потполно во хаос и ја изгубија својата смисла и причина за која постојат. Голем дел од средствата наменет за култура беше насочен кон „Скопје 2014“, а во неговото обликување учествуваа голем број колеги. Другите беа принудени да се снаоѓаат вонинституционално, што по мене и не е толку лошо“.

Дали сметаш дека твоите слики може да најдат повеќенаменска примената улога и дали имаш таква провокација – стрип, филм итн.?

Ако некој сака да прави стрип или филм или што било друго инспирирано од моите слики, нека се јави, ќе се договориме за правата и за сѐ друго.

Кои се, според тебе, најзначајните револуции во светската уметност инспирирани некогаш од слични политичко-општествени бури?

„Зборот револуција, барем во историјата на уметноста, е малку прејак, несоодветен. Секако дека општествените промени секогаш се рефлектирале врз уметноста, но тие повеќе се развивале еволутивно, односно произлегувале како реакции едни на други, а поретко со нагли промени. Можеби добри примери за такви нагли, а големи пресврти, би рекол, иновации во уметноста, би биле готиката или импресионизмот. Готиката покажа потполно нов начин на градење. Создаде градби со невидени големини. Во импресионизмот, пак, во сликарството, уметниците првпат ја перципираат и ја претставуваат сончевата светлина во сликите. Еден друг пример за уметнички стил или епоха, чие настанување е директно поврзано со големо општествено поместување, е токму барокот, кој е одговор на католичката црква на протестантската реформација во 17 век. И, да се разбереме, ова нашево стиропор-градење нема врска со барокот. Дваесеттиот век, пак, е приказна сама за себе.

Сепак, дали сметаш дека архитектурата на Скопје секако требаше да добие нова форма?

„Скопје, секако, можеше и требаше да се развива во чекор со времето, но, за жал, таа можност му беше насилно скратена. Во никој случај некој нов лик на градот не смееше и не смее да се прави со менување на фасадите на веќе постојните градби кои се историски и архитектонски вредни, а пред сѐ, се авторски дела“.

Разговарала: Ана Василевска