„Радувај се што оваа земја создава квалитет, добро уметничко дело, а не барај да ти бидам пластичен хирург или психијатар“.

„Тој нов почеток денес дури и не зависи толку од власта колку од самите нас. Да почне Македонецот да се занимава со долгорочни вредности, а не со ситен ќар и потпикување. Да цени успех и да сака да го повтори. Да не се срами и да не калкулира по цел ден. Да се радува наместо да завидува. Иако се школував во Америка и долги години работам таму, моите играни филмови ги снимав во Македонија – јас се враќав за да работам во Македонија, носев дел од екипата и три четвртини од финансиите од странство затоа што сакав да работам тука. Сакав на овој начин да помогнам. Се обидоа да го забранат ‘Мајки’, ми праќаа полиција, ги запреа сите мои проекти во Македонија. Тоа што ме ставиле на црна листа мене ми е како орден. Јас ќе стојам зад секој мој филм и секоја моја изјава и по 50 години, и не е важно ако тоа што го кажувам им пречи на властодршците. Оние филмови што ги работев во Македонија беа подарок на македонскиот граѓанин, а не на македонскиот партиски бирократ. Знам дека сега сталинисти и рент-а-колумнисти ќе реагираат на ова, ама ако ги погледнете моите филмови и стари интервјуа ќе видите дека истото го кажувам со години во надеж за промени“, се само дел од искрените и возбудливи размислувања на Манчевски.

Деновиве се бранува јавноста со институционални препукувања на релација Кинотека и режисерот Милчо Манчевски. И не е првпат. Човекот што наспроти погрешните именувања на државата, употребата на референци, политичката криза, тешкиот пат на државотворност и транзициски скандали, во светот ја лансираше Македонија со „Пред дождот“, „Прашина“, „Сенки“, „Мајки“, одекна како амбасадор на културата на речиси секоја педа од планетава, а интересот не стивнува ни денес кога сериозни филмки институции и академии ги изучуваат неговите филмови на двете страни од хемисферата. Отворено без задршка, по долго време проговори за Макфакс, со цел, како што вели, „ Вистинската промена ќе биде кога ќе се занимаваме со конструктивни и позитивни луѓе и идеи, а ќе ги игнорираме корумпираните партиски мегафони и хистеријата што се обидуваат да ја покренат. 2017 има потенцијал да биде добар почеток, ама нема да биде лесно“.

Минатата недела Манчевски за првпат гостуваше на Факултетот за драмски уметности, каде што беше претесно за студентите кои сакаа да го слушнат досега највалоризираниот македонски режисер. Една недела подоцна Кинотеката на Македонија не сакаше да ги испрати неговите филмови во Кина, Шангај, со образложение дека тоа не е нивна работа

На овие административни задршки Манчевски одговори жестоко. Сепак, во интервјуто најдовме простор да проговориме и за убави нешта, за филмот, што во некои вонмакедонски околности би било единствена тема.

Повторно се соочивме со еден апсурд што доаѓа од македонската Кинотека (краток коментар), како се чувствува човек за кого Болоњската кинотека и светски реномирани академии и институции веќе повеќе од две децении прават ретроспективи и го истражуваат неговото творештво со ваква локална сопка?

„Неважни глупости. Не ме изненадува ни најмалку. Одамна ништо не очекувам од македонскиот културен естаблишмент од која било партија, затоа што јас му подарувам и дела и промоција и финансиска поддршка, додека тој бил и сѐ уште е механизам за приватен ќар и психијатриско лечење на разни копита кои страдаат од љубомора и комплекс на инфериорност. Како што велите, доволно признание е што добриот и паметниот му се радуваат на моето дело: моите филмови ги сака публиката, се изучуваат на над стотина универзитети, ги има во стотици кинотеки и во колекцијата на Критерион, Њујорк тајмс го вброи ‘Пред дождот’ во 1.000 најдобри филмови на сите времиња. Зарем по сето тоа некој нормален би се занимавал со проблемите кои некој партиски бирократ се обидува да ги исценира? Ништо од тоа не е ново. Па, тогашната власт се повлече од ‘Пред дождот’ додека ние го работевме, а и секој следен филм наидуваше на сопки, барања за мито, проблеми од естаблишментот – додека обичните луѓе помагаа и им се радуваа на филмовите. Не ми пречи тоа, оти разбирам дека не е насочено кон мене, туку оваа пакост е само отсликување на завидливиот однос на партиските и културни елити кон таа малку врвна уметност што произлегла од тука. Кинотеката или Агенцијата за филм или Министерството за култура не треба мене да ми прават никакви услуги – тие само треба да се занимаваат со својата законска обврска да го заштитуваат и промовираат културното наследство на земјата. Тие тоа не го прават во мојот случај, особено во последниве 7-8 години затоа што ме гледаат низ призма на партиски потреби. Се обидоа да го забранат ‘Мајки’, ми праќаа полиција, ги запреа сите мои проекти во Македонија. Тоа што ме ставиле на црна листа мене ми е како орден. Јас ќе стојам зад секој мој филм и секоја моја изјава и по 50 години, и не е важно ако тоа што го кажувам им пречи на властодршците. Оние филмови што ги работев во Македонија беа подарок на македонскиот граѓанин, а не на македонскиот партиски бирократ. Знам дека сега сталинисти и рент-а-колумнисти ќе реагираат на ова, ама ако ги погледнете моите филмови и стари интервјуа ќе видите дека истото го кажувам со години во надеж за промени.“

Во очекување на премиерата на новиот филм „Бикини мун“- приказна за Американка која се вратила од војната во Ирак. Колку се оддалечува од македонските теми?

„’Бикини мун’ е сторија за една Американка која се вратила од војната во Ирак и која сега поминува низ трауматичен период. Го снимивме во Њујорк, таму и го монтиравме. Јас во Њујорк живеам речиси цел свој возрасен живот. Иако се школував во Америка и долги години работам таму, моите играни филмови ги снимав во Македонија – се враќав за да работам во Македонија, носев дел од екипата и три четвртини од финансиите од странство затоа што сакав да работам тука. Сакав на овој начин да помогнам, да покренам теми за размислување, да поставам естетски урнек, да ја промовирам оваа педа земја, а сметав и дека ќе биде полезно за македонските филмаџии и глумци да имаат контакт со врвни професионалци од Оскар калибар како Бери Екројд, Дејвид Манс, Дариус Конџи, Марио Микисанти, Џозеф Фајнс или Адриан Лестер, на пример“.

Познавајќи ја Вашата досегашна филмска естетика, сигурно не може да се дефинира жанровски, но, сепак, во кој правец се развива овој пат режисерскиот ракопис?

„Да, баш така. Отсекогаш ме интересира играње со жанрови и, воопшто, играње со конвенцијата, реинтерпретирање и преизмислување. Без поставување прашања и играње нема иновација, особено не во уметноста. ‘Бикини мун’ ја истражува границата меѓу вистината и фантазијата, играното и документарното. Со оваа тема – гушкањето и борбата на вистината со приказната – се занимавам веќе подолго време, и ја обработувам во ‘Мајки’, во кусометражните ‘Четврток’ и ‘Крајот на времето’, а и во есејот што го презентирав во Ватикан. Во ‘Бикини мун’ го газам следниот чекор на оваа тема.“

Европската кинематографија и реализмот

Актуелната европска кинематографија, во која минативе години доминира романската, се занимава со некој хиперреализам, како гледате на развојот на европскиот филм и американскиот авторски филм?

„Стилот сам по себе не е ни добар ни лош, како и сите стилови, ама овој романски и турски хиперреализам знае да биде хипнотичен. Има неколку филмови во тој стил што се вистински мали ремек-дела. Добриот современ филм знае да биде упорен во својата намера, моќен, бескомпромисен и естетски и социјално. Во исто време ја отфрла старинската филмска стилизација, оперетската глазура – и тоа е тенденција која е во склоп со историските промени (во тој правец филмскиот стил се менува последните 100 години)“

Универзални кодови интригантни и за Далечниот Исток

Најавено е прво претставување на Вашето творештво во Шангај, сигурно поканата не Ве изненади со оглед на тоа што Вашите филмови досега се прикажувале во земји од Далечниот Исток? Кои универзални уметнички ( филмски) кодови во Вашите филмови (од досегашните прошетски по светов) се интригантни за публиката?

„Да бидам искрен, јас не го следам многу она што критиката или публиката има да го каже за моите филмови. Ниту имам време, ниту сакам да влијаат врз мојата работа. Не знам што е она во моите филмови што им се допаѓа на луѓето од Далечниот Исток, ама знам дека моите филмови се дистрибуирани во Јапонија, Кореја, Тајван и други земји во Азија, играле на фестивали во Хонгконг, Пусан, Токио итн., а се изучуваат на универзитети во овие земји. Директорот на Шангајскиот фестивал ми пиша дека во Кина ‘Пред дождот’ го сметаат за библија за структура во три чина. Затоа и поканата е од три различни институции – фестивалот (ретроспектива), академијата (предавање) и музејот (изложба на фотографии).“

Можеби, се провлекува низ векови, секој за своето актуелно време смета дека се живее во некоја криза, економска, духовна, културна. Какво ви е Вам чувството за нашево време, планетарно гледано?

„Треба човек да си ја најде радоста, да не мисли дека зависи од времето, или дури и од околината. Од друга страна, има некои работи денес што се мачам да ги разберам. На пример, од каде овој планетарен успех на лошотијата и глупоста? Луѓе веруваат на лаги како да се будалетинки од народни приказни или од Декамерон, гласаат и постапуваат од позиција на пакост и фрустрација, а мало дете може да види дека си штетат и себеси и на идните генерации. Во денешно време е тешко да си писател, оти вистината измислува поинтересни прикаски од тебе.“

Веројатно со секој уметнички израз со кој се занимавате (драмски, наративен, визуелен) го кажувате тоа што се акумулира како размислување, но по секое дело сте задоволни од реченото, искажаното, се јавува ли со заокружување на секоја нова приказна, нов мотив, произлегува ли еден од друг?

„По завршувањето на секој филм прво ми олеснува што воопшто сум го завршил, оти процесот е тежок. Секој сериозен филм е како механички диносаурус – многу пари, многу техника, многу разни луѓе и суети и интереси, а ти треба во сето тоа да најдеш душа. Јас сум човек за творење насамо, ама си ја земав бељата со филмот и сега нема бегање. Вистинската проценка за тоа колку е добро кое било мое дело јас успевам да ја направам дури по многу години. Треба голема дистанца за објективна проценка. И убаво е чувството кога знаеш дека си направил нешто мило а цврсто, нешто специјално што останува засекогаш, дури и ако никој не го види.“

Интимен македонски филм

Сите Ваши досегашни филмови на сосема специфичен поетски начин ги толкуваат македонската реалност, историја, дух. Кога би направиле сосема краток филм што ќе ја опише Македонија, онака интимно за Вас, како би изгледал?

„Кога би работел сосема краток филм за Македонија, тој би бил и експериментален и поетски во исто време и би се однесувал на некоја мала работа која може да се чита како универзална. Луѓе во Македонија често очекуваат моите филмови да ги задоволат нивните инфантилни потреби за себедефинирање. Им треба некој кој ќе ги фали. Ако сметаш дека поезијата – особено онаа која умее да заболи – може да ти го збогати животот, тогаш повели. Радувај се што оваа земја создава квалитет, добро уметничко дело, а не барај да ти бидам пластичен хирург или психијатар“.

Никако да излеземе од матрицата на поделби по секоја основа, етнички, политички, културолошки, што може да нè обедини?

„Добра волја, љубов, доблест, чесност.  Не е многу сложено. Во овие 10 години како Хуни и Авари да нѐ прегазиле, па сега ни трева не расте. Не беше најлошо крадењето, туку силувањето. Лагата, криминалот и лошотијата станаа стандард. Ги има во секое општество, ама бељата е што сега кај нас станаа редовна појава. Она што е добро во ова зло е дека поради сево ова се создаде потреба од рестарт, ре-бут. Граѓаните и власта имаат историска шанса најпосле да се изгради мериторен систем што ќе се базира на вредности и визија за квалитетна култура и живот. Тој нов почеток дури и не зависи толку од власта колку од самите нас. Да почне Македонецот да се занимава со долгорочни вредности, а не со ситен ќар и потпикување. Да цени успех и да сака да го повтори. Да се радува наместо да завидува. Има многу луѓе, од обете политички страни, на кои лошотијата им е поважна од идеологија, тема или партија. Глумат колумнисти, новинари, уметници или професори. Лошотијата е она што ги придвижува и здружува. Во својата потреба да мразат забораваат да прават разлика меѓу нечие (или нивно) работење за татковината или за заедницата и работење за режим или партија. Вистинската промена ќе биде кога ќе се занимаваме со конструктивни и позитивни луѓе и идеи, а ќе ги игнорираме корумпираните партиски мегафони и хистеријата што се обидуваат да ја покренат. 2017 има потенцијал да биде добар почеток, ама нема да биде лесно.“

Што гледа, слуша, чита Манчевски со големо задоволство?

„Го читам Лери Мек Муртри, поет на американскиот Запад, брутален, романтичен и смешен. Го слушам Николас Џар, ди-џеј од Њујорк/Чиле. Гледам НБА.“

Ана Василевска