Две незадолжителни лекции по новинарство, кои романсиерот, поет, новинар, раскажувач за најмалите, публицист и енциклопедист официјално не ги предавал, но останале запаметени

Друштвото на писателите на Македонија денеска ги чествуваше 80-те години од раѓањето на Јован Павловски и 60-те години од почетокот на неговото творештво. Павловски поради болеста не можеше да им се придружи на почитувачите на неговото дело.

Но, токму моменталното физичко отсуство можеби е вистинската „проверка“ за духовното присуство на писателот кој, меѓу другото, е автор на првиот политички роман во македонската книжевност („Радиовце“, 1972 год.), но и првиот еротски роман („Сок од простата“, 1991 год.). Родениот тетовчанец за првиот добил критики од тогашните социјалистички функционери, но и признанието „почесен жител на селото Радиовце“, па Павловски секогаш истакнувал дека е првиот македонски писател – почесен селанец. Со вториот доби бројна млада публика.

Како се распадна советската империја

Павловски, како и секој добар пишувач, целиот работен век го минал во новинарството. Кон крајот на осумдесеттите години бил дописник на „Нова Македонија“ од Москва. Интересно време, со еден посебно интересен настан.

Пред точно 30 години и три дена, на 28 мај 1987 год., 19-годишниот германски пилот-аматер Матијас Руст полетал лесна „Цесна“ од Финска, ги минал трите кругови на противвоздушната одбрана на Советскиот Сојуз, и слетал на Црвениот плоштад во Москва. Првокласната сензација веќе била во рацете на дописникот Павловски, кој меѓу првите, заедно со својот колега-дописник од загрепски „Вјесник“, дознал за настанот.

„Веднаш отидовме на Црвениот плоштад и од податоците што ги добивме направивме добри извештаи. Испратив текст за ‘Нова Македонија“, а во меѓувреме дописникот на белградска ‘Политика’, Душан Пешиќ, кој немаше поим што се случува, спокојно си спиеше. Пред да го заклучи бројот, дежурниот во ‘Политика’ му се јави на својот дописник да му каже за ексклузивниот настан. Бидејќи немаше време, дежурната екипа во Белград ги прибра податоците од различни агенции, му ги испрати на својот дописник, за овој набрзина да направи извештај. Утредента, редакцијата на ‘Нова Македонија’ го констатира фактот дека Пешиќ испратил сеопфатен извештај, а извештајот на Јован има повеќе празнини. Со една мала разлика – никој во Скопје не се потруди како колегите во ‘Политика’.Таква помош сум немал. Никогаш, за жал“, му раскажуваше Павловски на потписникот на овие редови во едно интервју пред две години. Инаку, пред да биде дописник од Москва Павловски неколку години им беше професор на студентите по новинарство.

Потегот на Руст, кој сакал да создаде имагинарен мост меѓу Истокот и Западот за време на Студената војна, му помогнал на тогашниот советски лидер Михаил Горбачов да ја започне реформата во тогашната комунистичка империја, позната како „Перестројка“, која резултираше со распадот на СССР.

ЦИА на новинарите не им верува

Една од поинтересните приказни за некогашното новинарство, политика и разузнавање, со Москва како сцена, се случила малку пред случајот со Руст. Втората половина на осумдесеттите години во СССР, по смртта на Леонид Брежњев, е обележана со „брза“ смена на неколку лидери (Јуриј Андропов, Константин Черњенко, Андреј Громико…): смртта ги затекнува на челната функција. Тогаш шеф на дописништвото на влијателниот „Вашингтон пост“ од Москва е Душко Додер, Американец со југословенско потекло. Додер и неговиот пријател, дописникот на агенцијата ТАНЈУГ Милан Станиќ, шетале една вечер на Црвениот плоштад и забележале дека иако е веќе полноќ, светлата на Президиумот на СССР биле вклучени. Претпоставиле дека Черњенко починал, отрчале во канцелариите и испратиле вест.

„Вашингтон пост“ ја објавил веста на насловната страница, ТАНЈУГ воопшто не ја објавил. Заѕвонил телефонот во канцеларијата на главниот уредник на „Вашингтон пост“, а од другата страна на жицата бил функционер на ЦИА, кој бесно реагирал: ЦИА не знае дека советскиот лидер е мртов, од каде би знаел некој новинар?

„Вашингтон пост“ во утринското издание не ја повлекол веста туку само ја поместил на 26-та страница. Утредента се огласил Президиумот на СССР со веста дека Андропов починал, а таа година Додер ја добил Пулицеровата награда во категоријата вест. Останал дописник во Москва до 1991 год., потоа станал дописник на „УСА тудеј“ од Пекинг за вртоглава сума пари.

Кога, пак, во 1992 год. од Белата куќа во Вашингтон заминала администрацијата на Џорџ Буш постариот – инаку, претходно потпретседател на Роналд Реган, но и десет години директор на ЦИА, која за време на вториот мандат (2004-2008) на неговиот син, Џорџ В. Буш, го доби неговото име – во американските медиуми била пласирана (дез)информацијата дека Додер бил шпион на КГБ, па затоа имал добри информации.

Додер во тоа време бил слободен новинар со седиште во Белград (новото светско жариште е бивша Југославија), го тужеше медиумот и доби отштета од 170 илјади долари. Во 1994 год. два месеци престојуваше во Македонија.

„Му се јавиле од ‘Нешнл џиографик’ на мојот пријател Душко во јануари, и го ангажирале да напише репортажа за Македонија што ќе излезе во септемврискиот број. Освен хонорарот, добил два месеци платено хотелско сместување и трошоци, возач и преведувач. Уредничката на фотографија престојуваше овде два месеци, во април и во август, за да ја фати различната фактура на пејзажот, а од 100 направени фотографии, за објавување се избира само една. А ние ќе ве пратиме наутро со автобус во Охрид, да се вратите до вечер и да направите два текста“, им раскажуваше Павловски на младите новинари во „Нова Македонија“.

Но, тоа е тоа. Јошко, како што го викаат сите, никогаш не рекол дека новинарството е страст, а пишувањето судбина, но, ете, сè некако се сведува на тоа.

Стојан Синадинов