На денешен ден (6 април) пред четврт век започна војната во Босна и Херцеговина. Ниту една војна нема една вистина. Некогашниот заштитен знак на бендот „Забрањено пушење“ и ТВ серијата „Топ листа надреалиста“ во Скопје го претстави неговото романескно видување на Сараево од неговите најубави години.

Средовечен господин и неговата сопруга влегуваат во скопскиот хотел „Русија“. Господинот се приближува до пултот и му се обраќа на рецепционерот дека има резервирана соба на име Ненад Јанковиќ. Рецепционерот, по кратко пребарување во листата, љубезно му одвраќа дека нема резервација на такво име.
„Ох, извинете, а дали има резервација на име Неле Карајлиќ?“, прашува гостинот. По потврдниот одговор веќе нема недоразбирања – Dast ist (Ова е) д-р Неле Карајлиќ, некогашниот фронтмен на сараевскиот бенд „Забрањено пушење“ и популарната ТВ серија „Топ листа надреалиста“. Тука, секако, е алузијата на првиот албум на бендот „Das ist Walter“, насловен според репликата од крајот на филмот „Валтер го брани Сараево“ на Хајрудин Крвавац, во која нацистичкиот германски офицер го посочува цело Сараево како непокорен град во Втората светска војна, амблематски претставен преку водачот на движењето на отпорот Валтер (Велимир-Бата Живоиновиќ). Патем, ова се случува во градот во кој Карајлиќ пред 36 години, тогаш само како „војник Ненад Јанковиќ“, служел во ЈНА.

Така Неле го остави багажот во собата, се освежи, и заедно со сопругата Сања дојде на Саемот на книгата, каде што Трендо пред бројната публика го промовираше македонското издание на неговата книга „Фајронт во Сараево“ (издавач е „Арс Ламина“).
„„Ретки се писателите популарни како мене, ха, ха. Се шегувам, не сум човек кој паѓа на популарност. Не велам дека не ми е мила популарноста, но таа не е единствениот мотив да се занимавам со книжевноста, како што некогаш се занимавав со рокенролот“, , вели Неле на почетокот на нашиот разговор.

Секое зло за добро

Веројатно на целиот Балкан постои изреката дека некое зло понекогаш е со добри резултати. Инфарктот што го доживеал Неле Карајлиќ пред 6 години бил последица на неговиот дотогашен турбулентен стил на живот. Па, кога веќе морал да се откаже од интензивното занимавање со музиката и концертите, Неле седнал – а можеби уште лежел во болничката постела – кога го почнал неговиот роман „Фајронт во Сараево“. Приказната започнува со неговиот инфаркт во Младеновац, гратче близу Белград, и посетата на двајца „менаџери“, Судбината и Смртта. И двајцата му нудат „договори“, па Неле, размислувајќи за нив, решава да ја остави во аманет неговата слика во зборови на родното Сараево од најубавите години. Тој град во седумдесеттите и осумдесеттите години на минатиот век беше епицентарот на ексјугословенската музичка, филмска („Се сеќаваш ли, Доли Бел“ и „Татко на службен пат“ на Кустурица, „Кудуз“ на Адемир Кеновиќ), театарска (проектот „Аудиција“, Младен Материќ) и поп-културна сцена. Добриот (колективен) дух на југословенството, со сите негови доблести и маани. Конечно, но не и најневажно, и најдобрите вицеви и шеги беа „made in Sarajevo“…
Неле Карајлиќ вели дека Горан Бреговиќ и Влатко Стефановски со нивната музика можеле да бидат и од Белград и Подгорица, но „Забрањено пушење“ и „Топ листа надреалиста“ можат да се идентифицираат првенствено и единствено со Сараево. Како во големите и страсни љубовни врски, еднаш прекинатата релација на Неле со Сараево веќе никогаш не можеше да биде обновена. Барем не на пријатен начин.
Во годините по воената халварија на екс Југославија и, посебно крваво, на Босна и Херцеговина, во Сараево се враќаа и Бреговиќ и Здравко Чолиќ, но никогаш Неле и Емир Кустурица. Кустурица „стигна“ до Вишеград, каде што го основа Андриќ-град (нарекуван и Камен-град). Неле, пак, пред две години, заедно со веселото друштво од Јахорина, и на нивно големо инсистирање за прв пат по 25 години се спуштил во Сараево. Тоа му било и последен, бидејќи иако бил во приватно друштво и во тивок ресторан доволни биле два пара очи на случајни минувачи па најпрвин социјалните мрежи да се запалат со коментари за неговото присуство во Сараево, а потоа да се создадат услови и за вистински пожар и немили сцени.
Неле, така, по втор пат физички заминал од Сараево. Во „Недеља кад је отишао Хасе“, една од култните песни на „Забрањето пушење“, последниот натпревар кој го одиграл фудбалерот Асим-Хасе Ферхатовиќ е само „продолжена“ стилска фигура која го опишува заминувањето на Јосип Броз Тито. Има нешто во тоа што денешно Сараево не го сака Карајлиќ со сличниот интензитет како што некогашното Сараево го сметаше за свој заштитен знак. Го памети ли Неле денот кога за прв заминал од Сараево?

„Секако, тоа беше 2 април, четврток, 1992 година. Мојата приказна за раскинот со Сараево е малку поинаква со онаа на Кустурица. Кај него аспектот беше повеќе национално обоен, додека кај мене беше социјален. Во секој случај, и јас и Кустурица имаме сличен табу во денешно Сараево“, вели Карајлиќ.
Интересно е што и највлијателниот лик на рокенрол сцената од ерата на осумдесеттите, Бранимир Џони Штулиќ од „Азра“, од 1990 година е заминат во Холандија, и до сега не успеале никакви молби и обиди на загрепчани да го вратат назад.

„Џони размислува на свој начин и си го живее својот живот. Не знам дали делиме слична судбина, бидејќи Џони е во доброволен егзил. Тој не сака да се врати во Загреб, а мене не ми даваат да се вратам во Сараево. Денес не сакам да се вратам, но и кога сакав, не ми даваа“, објаснува Карајлиќ.

Илегалниот живот на рокенрол ѕвездите

Карајлиќ вели дека припадниците на сараевската младина, како деца на комунизмот и партизанските филмови, меѓусебно си давале прекари како некогашните илегалци.Тогашното урбано рокенрол движење „Нов примитивизам“ било сметано за субверзивно, па Неле вели дека добро им дошле прекарите по кои биле познати во јавноста. Кога стиховите од песните на „Забрањено пушење“ или неговата реченица „Црко нам маршал“ на концерт во Риека, алудирајќи на Тито а „вадејќи“ се на името на засилувачот (кој, сепак, бил од марката „Vox“), биле на дневен ред на босанскиот или југословенскиот Централeн комитет на Сојузот на комунистите, „чуварите“ на идеолошкиот дух барем не им ги знаеле вистинските имиња.
„Вистинските имиња не ни ги знаеа ниту националните и воените лидери кога започна војната во Босна и Херцеговина, што уште еднаш ја потврди нашата далекувидност“, полушеговито додава Неле.

Самопрогласениот д-р Карајлиќ вели дека постојат многу сопственици на титули „доктор на науки“. стекнати со лажни научни трудови, а само тој е единствениот лажен доктор. Оваа „титула“ ја добил од рајата од маалото, бидејќи бил многу дрдорлив. Неговиот татко Срѓан бил вистински доктор на науки, професор по арапски јазик, книжевност и философија на факултетот за ориенталистика на сараевскиот Универзитет, чиј што студент бил и Карајлиќ. Најпрвин рокенролот, а подоцна и војната, го спречиле Неле да ги положи преостанатите два-три испити и да има барем вистинска титула ориенталист.
„Од него како татко и како професор научив многу работи, ме подготви за времињата кога многу патував по светот, а тоа е дека постојат разни култури и цивилизации, и дека секоја од нив не е подобра или полоша, туку е посебна. Арапскиот јазик го заборавив, бидејќи го студирав пред 30 години, но предизвикував неочекуван ефект пред десеттина години на турнеите со ‘No smoking orchestra’ (белградската верзија на ‘Забрањено пушење’), во Турција или по арапските земји, кога на публиката ќе им се обратев на арапски или турски јазик. Добивав неподелени симпатии“, се сеќава Неле.
Тој беше миленик на ексјугословенсјката публика и заради нескротливиот темперамент со кој ја „ораше“ сцената, се качуваше на звучниците или скокаше во публиката. Знаеше да го земе цвеќето од рацете на водителката на некогаш популарниот ТВ фестивал во Неум и да го изеде, без разлика што подоцна заврши во болница заради тешки отоци на устата, бидејќи цвеќето било прскано со пестициди.

Некогаш и негде

Денес, кога се сеќава на периодот на „Забрањено пушење“, вели дека четирите издадени албуми се дури и премногу за тоа што го направиле.
„Не може да се спореди тоа време со денешното. Ние пет години чекавме на можноста да го снимиме првиот албум, а денешните клинци веднаш ќе стават своја песна на Јутјуб“, смета Карајлиќ.
Како негов последен албум со философијата на „Забрањено пушење“ го смета „Ја нисам одавде“, снимен во 1997 година во Белград, на кого има и дел од неговата музика за филмот „Црна мачка, бел мачор“ на Кустурица. Насловот на тој албум звучи како тригер за неговиот роман.
„Да, можеби е така, но среќа што Господ ме поштеди да го пишувам тогаш, бидејќи приказната ќе беше многу погорчлива. Вака, со дистанца од 20 години, многу сум пореален од тој период“, смета Неле.
Подоцна следуваше ерата на „No smoking orchestra“ со Кустурица, па кавгата со него. И денес не комуницираат, иако како што вели Неле, веќе не се ни сеќава зошто се скарале. Затоа, пак, останува документарецот „Super 8 stories“ („Приказни на камера суперосумка“) на истиот Кустурица како документ за поствоеното „Забрањено пушење“ со интернационален опус, но и за едно пријателство. А токму во овој документарец, во делот за настапот на Неле и “No smoking orchestra“ во Лондон, свое видување за „Забрањено пушење“ дава и Џо Страмер (од некогаш култната панк-група „Клеш“), дефинирајќи ја нивната музика како луда грчко-еврејска музика на минатото и иднината.

Каква ќе биде иднината на Карајлиќ? Можеби повеќе свртена кон театарот и мултимедијалната сцена. Веќе ја има поставено претставата „ФБИ диосиеја Тесла“ во новосадскиот театар, а течат и преговорите со македонските театри за нејзино гостување. /крај/мф/сс