Хрватскиот и босански писател Миљенко Јерговиќ вечерва ќе ја прими наградата „Прозарт“ што ја доделува фестивалот „Про-ЗА Балкан“ за авторски придонес во балканската литература. Независно кој национален предзнак стои пред неговото име, по фасцинантниот литературен опус со близу 30 прозни и поетски изданија, и неброени публицистички текстови, преводи и награди, тој е автор кој е читан низ целата територија на поранешно југословенските земји. Пишува со голема леснотија, интроспекција и течение како длабока река, понекогаш мирно но и бранувано. Го нарекуваат еден од најлуцидните автори на Балканот. На актуелните состојби и вредносната криза во светот гледа спокојно, но вели секако одиме кон планетарен колапс. Роден е во Сараево, во градот синоним за културна мешавина.

Своите ставови и размислувања редовно ги пласира на својот блог, но за Макфакс проговоревме на терасата на хотелот спроти споменикот Мајка Тереза, и направивме кратка „прошетка“ низ мислите и нештата што ги согледуваме.

Неодамна Боб Дилан ја доби Нобеловата награда за литература, но истата не дојде да ја прими. Дали сметате дека наградите се поважни за фестивалите што си градат имиџ врз имињата на наградените или, сепак, тие се значајна валоризација на нечија работа?

– Наградите всушност ништо не менуваат. Писателот нешто напишал, и тоа нешто вреди или не вреди, без оглед на наградите. Наградите тука не можат ништо да сменат. Некој што добил Нобелова награда за книжевност не го прави ниту подобар ниту полош писател отколку што бил претходно. Така што, наградите не се како резултат во спортот за тоа кој е подобар. Важно е дека тие што ги доделуваат ги ценат вашите дела и ги прочитале, и тоа е доволно добро.

Колку е важен гласот на писателите кога говорат јавно, се чини дека медиумските идоли и оние кои го креираат јавното мислење се сосема некои други профили на личности и биографии?

– Да, тоа е така и не може да се смени. Живееме во време во кое политичарите и естрадните уметници се мерка за сите нешта, и поважно е што мисли некој селебрити, кој ниту знаеш со што се занимава, ниту какво образование има. На светот му е многу поважно што мисли Ким Кардашијан отколку што мисли Боб Дилан. Тоа е едноставно така, тоа е планетарна пропаст, и фактот што претседател на Америка е Доналд Трамп, човек кој не е ништо поразличен од Кардашијан, човек за кој не знаеме ни што е по професија ниту со што се занимава. Мислам дека не треба да се вознемируваме за тоа, ниту да се обидуваме да бидеме многу гласни за некој да нè слушне. Тие што сакат, ќе допреш до нив, и така е сè решено на многу едноставен начин.

Демократија

Правото на избор и на јавно мислење се чини како врв на демократијата?

– Не е тоа никаква демократија, тоа има врска со начинот на кој функционираат светот и медиумите, и исто така со социјалните мрежи. Секој може на Фејсбук профил да изнесува свое мислење за сè, а особено за тоа за кое тој најмалку знае. Светот е во таква ситуација. Право да го изнесат своето мислење имаат најмногу оние кои немаат врска со ништо, и тие чии ставови се најскандалозни, треба само да се каже нешто сензационално. Најдобро поминува кога ќе се изговорат лудости од различен вид. Сепак, има општества кои се одговорни и сериозни, каде што, сепак, се учи од паметните индивидулаци.

Сараево

„Плочата ‘Нестварни ствари’ на новосадската група Луна (никако да не се помеша со истоимената подоцнежна белградска поп треш група…) ја купив штом излезе, ми се чини во почетокот на летото во 1984. Ја објави љубљанскиот издавач Хелидон, во 920 примероци. Тиражот на ‘Нестварни ствари’ беше минимален. ‘Настварни ствари’ едвај и да беа некаде дистрибуирани затоа што Луна во времето на објавата повеќе и не постоеше, ниту имаше изгледи дека некогаш ќе биде обновена“ – вака пишува Јерговиќ во една своја колумна која е миговно патување наназад во Сараево. Плочата ја купил во родниот град, а ја преслушува некаде во Пула минатата година. Не се забележува вознемиреност кога зборува за Сараево, едноставно Јерговиќ верува во некоја нова еволуција на градовите.

Дали често патувате во Сараево и какви чувства имате кога гледате на неговата блиска историја од денешна перспектива?

– Доста честo го посетувам. Светот се менува па така се смени Сараево па и Босна. Тие промени се делумно причинети од војната, и со самото тоа се негативни, а делумно со едноставното течение на времето. Од времето на предвоено Сараево поминаа 25 години, тоа е огромен временски период. Што се однесува до тоа што е останато од она предвоено Сараево, веројатно тоа што е останато во главите на луѓето што го паметат, нешто на улиците, нешто во Америка и Канада каде што живеат некои сарајлии. Сега се тоа некои други младости, некое друго време. Тие луѓе сега имаат право на тој град како што ние имавме некогаш одамна. Малку е тешко прецизно да се присетам од денешна перспектива какво беше чувството кога почна големата саревска трагедија. Знам дека никој тогаш, ниту, пак, јас можев да замислам како тоа ќе се развива, и како ќе изгледа.

Војната може да ја убие креативноста?

– Тоа не е вистина, поривот да пишуваш се раѓа во секакви околности, можеби уште повеќе кога наоколу има катастрофа. Тоа е сосема природно.

Балкан

Каква политичка иднина му предвидувате на Балканот?

-Нештата ќе се одвиваат во еден глобален контекст, ако опстане Европската заедница, а мислам дека тоа ќе се случи, тогаш и Балканот ќе биде дел од таа заедница и сите овие земји ќе се интегрираат таму. Ако Европа не преживее тогаш и Балканот ќе ја дели истата судбина. Добро е што нештата не се генерираат од Балканот кон Европа бидејќи историјата покажа дека вообичаено произведуваме несреќа. Нашата балканска генетика е навикната да биде дел од големите империи и последниве години учиме како да управуваме со самите себе, но ми се чини дека не напредуваме најдобро.

Интернационалниот литературен фестивал „Про-за Балкан“ наградата ја доделува петта година за авторски придонес во развојот на книжевноста на Балканот.

Миљенко Јерговиќ, кој беше гостин на првото издание на „Про-за Балкан“, е роден во 1966 година во Сараево, а денес живее во Загреб. Автор е на повеќе од 30 романи, збирки раскази и поетски изданија.

Добитник е на голем број национални и меѓународни книжевни награди, како наградата за мир „Ерих Марија Ремарк“ (1995), италијанската Premio Grinzane Cavour (2003), Ангелската книжевна награда за најдобар роман во Средна Европа (Полска, 2012) и наградата „Његош“ (2015). Тој е еден од најчитаните автори во регионот.

Наградата „Прозарт“ во изминатите четири години ја добија писателите Владислав Бајац, Даша Дрндиќ, Вида Огњеновиќ и Георги Господинов. Со нејзиното врачување на Јерговиќ вечер, во 19.30 часот, во Даут-пашин амам, каде и другите писатели учесници ќе читаат извадоци од своите дела, ќе биде затворен годинашниот „Про-за Балкан“ кој го организира издавачката куќа „Икона“.
разговарала Ана Василевска