Контакт

Fact checking

Вистината боли но лекува – затоа во борба против лажните вести

Објавено пред

Вистината кога тогаш излегува на виделина. Ова не е само убава изрека туку и непобитен факт заснован на илјадници години човеково искуство. Но, ајде да се послужиме со уште некоја паметна и многу цитирана мисла, па да речеме и дека „во војна вистината прва умира“. И не само во војна туку и во мир, и не само денес туку и вчера, а сосем извесно и утре, во сите времиња и во сите околности, секогаш ќе се најде некој што ќе се обиде да ја сокрие, да ја измени, да ја искриви или целосно да ја покрие со лага. И потоа лагата да и ја претстави на јавноста како единствена можна вистина. Што да се прави, таква е човечката природа, амбициите, стравот и незнаењето прават од некои луѓе страшни манипулатори, а кога таквите имаат моќ и контрола врз средствата за информирање, последиците знаат да бидат застрашувачки, а понекогаш дури и фатални.

Затоа, потребна е борба за вистината. Упорно, константно и систематски мораме да се фатиме во костец со лажните вести бидејќи од нив, во актуелните хиперпродукциски времиња, и човекот како поединец и општеството во целина имаат огромна штета. Европа веќе ја разбра опасноста од бранот таканаречени фејк-њуз (fake news) и презеде ригорозни мерки за самозаштита. Од една страна санкции за поединци, компании или дури и држави кои свесно и тенденциозно ги пласираат и од друга страна формирање на експертски тимови составени од новинари, аналитичари, научници сите заедно спрегнати во одлучна, иако бескрајно долга борба против лажните информации. Потребни се и други средства во таа битка несомнено, но нив самите си ги носи новото време и новите околности во кои лажните вести битисуваат во се пософистицирани форми следејќи го својот прирoдeн пат на еволуција во вистински хибридни чудовишта.

Лажните вести постојат откако постои човекот. Се разбира уште во прастари времиња племенските водачи, разните шамани, жреци и друиди знаеле да ги заведуваат соплемениците со чудесни толкувања на природните непогоди или со „читање“ на ѕвездите онака како што ним им одговара, но првите организирани и контролирани „лажњаци“ се појавуваат во западниот свет некаде во времето на сломот на Римската Република, кога во борбата за симпатиите на римските маси подоцнежниот император Октавијан Август го демонизирал својот соперник, славниот генерал Марк Антониј ширејќи за него измислици дека е развратник, изрод и предавник на римските традиции. Уште повеќе, лажните вести ја испратиле во историјата неговата љубовница, египетската кралица Клеопатра ( Македонка по крв зарем не!) која желбата да му ја врати старата слава на Египет ја платила не само со својот живот туку и со најодвратни обвинувања кои ќе ја следат во долгите столетија по нејзината смрт.

Но да не одиме толку назад. Минатиот 20-ти век беше период на усовршување на пропагандата во политичкки и воени цели. Бернајс и Гебелс фабрикуваните вести ги подигнаа на едно неверојатно високо ниво, правејќи често најбесмислени конструкции, зачинети со сериозноста на министерството за пропаганда и со бескрајно повторување, да влегуваат во ушите на слушателот и во свеста на читателот како свршен факт и „највистинита“ од сите можни вистини.

Нивната „наука“ потоа забрзано се усовршуваше и 21-то столетие го започнавме (и еве, 17 години го тераме), во неверојатен хаос предизвикан од константната, непрекината канонада од луди, бизарни, глупави, смешни, подмолни и штетни вести, стратешки распоредени во грандиозната низа на интернет портали, сајтови, телевизии, аналитички центри, министерства и генералштабни подземни канцеларии.

Во новите усовршени околности лажните вести се пласираат на севозможни начини, но нивната поделба во следниве категории засега се смета за најсоодветна;

 

  1. Сатира или пародија: овие вести не се создадени со интенција да предизвикаат штета но можат да предизвикаат заблуда.

 

  1. Лажна конекција: кога насловоти поднасловот немаат реална поврзаност со текстот кој што следува.

 

  1. Збунувачка содржина: збунувачка употреба на информации со цел да се промени рамката на текстот.

 

  1. Лажна содржина: кога оригиналниот документ се споделува со лажни подинформации.

 

  1. Измамничка содржина: кога оригиналниот текст е лажно претставен.

 

  1. Манипулативна содржина: кога оригиналниот текст или фотографија се манипулира за да предизвика заблуда.

 

  1. Фабрикувана содржина: кога новата содржина е стопроцентна лага, дизјанирана за да предизвика заблуда или да направи штета.

 

Да повториме дека лажните вести, како што е наведено и во горната поделба, најчесто не се којзнае колку штетни. Кога на некој портал ќе прочитате дека „Тито е жив“ или дека „анонимен експерт на НАСА открива: огромен астероид за две недели ќе ја смачка Земјата“, доколку имате просечна интелигенција веднаш ќе знаете дека „новинарот“ се глупира или на ефтин начин бара внимание. Но што правиме кога лажната вест предизвикува сериозни импликации за поединци, групи или цели општества? Што правите кога во предвоена состојба меѓу две земји некој објавува дека таму и таму од страна на непријателот се убиени, киднапирани, измачувани толку и толку луѓе? Впрочем и Втората светска војна, најкатастрофалната што некогаш човечкиот род ја доживеал, започна со лажна вест објавена утрото на први септември 1939 година дека полски војници навлегле на германска територија и зазеле некаква небитна радио станица во едно погранично село. Тоа што подоцна се докажа дека „полските војници“ всушнсот биле затвореници специјално облечени во полски униформи и застрелани покрај радио станицата, не значи ама баш ништо. Хитлер го обезбеди потребниот повод и веднаш тргна во „одбрана на германската нација од словенските орди“ што на крајот резултираше со 60 милиони мртви, стравично разурнување и ментално осакатување на генерации Европјани кои и покрај сите напори, се уште не можат ниту да си ја објаснат трагедијата која биле принудени да ја одживеат.

Или ајде да се вратиме во нашето време. Што значи кога на вести ќе ви кажат, повикувајќи се на „добро информирани извори“, или на „неименувани функционери“ дека припадник на вашата етничка заедница бил убиен во соседната земја со која имате политички проблеми, само затоа што на националистите во таа земја не им се допаѓа мотивот на неговата маичка или знакот на неговиот автомобил? Какви реперкусии може да предизвика ваквата информација, какво чувство на вознемиреност или дури на бес се раѓа кај оние што гледаат, слушаат или читаат за таков настан, кој подоцна се покажува дека воопшто не се случил? Да земеме друг пример. Колкав страв се всадува во свеста на граѓаните кога со утринското кафе им се сервира информација дека на планината над главниот град се забележани униформирани, добро вооружени групи чија намера за дејствување во најмала рака не може да биде забавна? Подоцна може да излезе дека групи да речеме баш и немало, или дека не била група во прашање туку некаков занесен ловџија се шетал низ коријата, ама штетата е веќе направена и може да предизвика опасни компликации во меѓуетничките односи. Очигледно имаме постојано примери за лажни вести кои не се направени за да се добие толку посакуваниот број на кликања туку се свесно и вешто конструирани за да предизвикаат извесен ефект и да постигнат одредена, често крајно сомнителна цел.

Од друга страна, се случува создавачите на лажни вести да извршат влијание чија што ширина ниту самите не можат да ја разберат. Се уште се свежи сеќавањата на момците од Велес, групата која отвори десетици сајтови за поддршка на претседателската кандидатура на сегашниот амеркански челник Доналд Трамп во времето додека траеше изборната кампања. Младите велешани влегле во играта со јасна намера да заработат некоја брза пара, кога одеднаш се појавија во ударните вести на сите меинстрим медиуми и станаа светска сензација. Тешко е да се поверува дека нивната улога во победата на Трамп била клучна но ширејќи ги измислените, полувистинити или манипулативни вести за Хилари Клинтон тие сепак извршија извесно влијание врз оние американски граѓани кои на нив налетале во интернет просторот. И со тоа го ставија малото поспано балканско гратче на мапата обоено со црвена боја, како показател што може да се направи со малку пари, силна желба и внимателно избрани елементи за влијание врз психологијата на масите.

Една работа е јасна. Лажните вести не се вести. Лагата не може да биде вистина колку пати и да се повторува и во какви било облици да се појавува. Екипата која сега ги создава содржините на Макфакс вистината ја смета за света и нема намера да ја менува за привилегии, за награди или пари. И не само тоа, на нашиот портал започнуваме со една, според нас исправна цел, откривање и презентирање пред јавноста на она што се нарекува проверка на факти во вестите кои македонскиот (и не само тој) читател секојдневно ги добива во интернет просторот, на телевизија, на радио или од пишаните медиуми. Имаме посебна рубрика каде ќе бидат презентирани нашите откритија, каде ќе добивате извештаи засновани на професионална проверка на секоја инфромација која ние самите (или вие почитувани, зошто да не) ќе ја пронајдеме а се сомневаме дека е скарана со вистината. Не тврдиме дека ќе ја обзнаниме секоја манипулација, измама или полувистина но ветуваме дека ќе дадеме се од себе за да успееме во нашата намера и да ја зацементираме вашата доверба. Зошто, да не заборавиме: вистината понекогаш боли но секогаш лекува.

 

Драган Милосављевиќ

 

Fact checking

Заев негира дека има сознанија за руско влијание за референдумот

Објавено пред

Од

Прикажи повеќе...

Fact checking

(Видео) Амди Бајрам: Не сум рекол дека на Заев многу блиску ќе му биде погребот

Објавено пред

Пратеникот Амди Бајрам за време на протестите пред Државната изборна комисија во 2016 година пред демонстрантите порача дека погребот на сегашниот премиер Зоран Заев ќе биде многу бргу. Во тоа време Амди Бајрам беше во коалиција со ВМРО-ДПМНЕ.

„На Заев многу блиску ќе му биде погребот. Многу бргу ќе му дојде погребот. Ќе лежи на Кардиологија. Ќе го удри инфаркт по неколку дена. Таму ќе му одиме на посета. Ќе му палиме и свеќа на гробишта“, велеше Бајрам пред една и пол година.

Набргу по промената на власта, пратеникот Амди Бајрам влезе во коалиција со сегашната владејачка гарнитура на СДСМ. Тој во изјава за „Макфакс“ демантира дека го кажал тоа.

„Демантирам дека сум го кажал тоа. Мислам дека тоа се само измислици“, вели Бајрам.

Прикажи повеќе...

Fact checking

ВМРО-ДПМНЕ најави, па се премисли кога ќе го каже ставот за референдумот

Објавено пред

Прикажи повеќе...

Најново

Македонија16 часа

(Видео) ВМРО-ДПМНЕ поднесе кривична пријава против Заев поради поткуп при избори

ВМРО-ДПМНЕ  достави кривична пријава во Јавното обвинителство против премиерот Зоран Заев, поради јавен повик на поткуп при избори. Димитар Димовски,...

Култура17 часа

(Видеоинтервју) Адеми: Нулта толеранција за корупцијата во културата, нови комисии на претстојниот конкурс

Строги и јасни критериуми по кои ќе одлучуваат новооформените комисии на претстојниот конкурс за проекти во културата, нулта толеранција за...

Топ18 часа

Камион удри во баба и внуче на пешачки премин на булевар Србија

Почина бабата која со внучето вчера беше прегазена на пешачки премин на булеварот Србија во скопската населба Аеродром, информира полицијата....

Македонија19 часа

,,Море Миле, нити е сечено, нити е лепено”, му рече обвинителката на Миле Јанакиески

Во кривичниот суд во Скопје продолжува рочиштето за предметот на СЈО со кодно име ,,Траекторија”, за провизиите за кинеските автопатишта....

Македонија20 часа

Хан до Мицкоски: Референдумот не е момент за политички игри

Еврокомесарот за проширување, Јоханес Хан, на средбата со лидерот на ВМРО-ДПМНЕ, Христијан Мицкоски, му кажал дека референдумот не е партиски...

Свет20 часа

Флоренс направи невидена катастрофа, а допрва следат најголемите поплави во историјата

Ураганот Флоренс, и покрај тоа што ослабна, и натаму предизвикува огромни штети во американските сојузни држави Јужна и Северна Каролина,...

Економија21 час

Државата ќе позaјми 50 милиони евра – утре со нив ќе врати стари долгови

Министерството за финансии објави дека денеска на домашниот пазар од банки и осигурителни друштва ќе побара заем од над 50...

Свет21 час

(Видео) Јужнокорејскиот претседател пристигна на третиот самит со севернокорејскиот лидер во Пјонгјанг

Јужнокорејскиот претседател, Мун Џае-ин, пристигна во Пјонгјанг на третиот состанок оваа година со севернокорејскиот лидер, Ким Џонг-ун. На меѓународниот аеродром...

Европа1 ден

Орбан: ЕУ сака да дозволи влез на мигрантите и да управува со нив

Европската Унија сака да ја преземе одбраната на надворешните граници на одделни земји за да овозможи влез на мигранти, изјави...

Свет1 ден

(Видео) Пожар на паркинг пред шопинг-центар во Њујорк, над 20 повредени

Најмалку 21 лице се повредени во пожар што избувнал пред паркинг на шопинг-центарот „Кингс плаза“ во Њујорк. Локалните медиуми пренесуваат...

Свет1 ден

Русија и Турција се договорија да формираат тампон-зона во Идлиб

Русија и Турција се договорија да создадат демилитаризирана тампон-зона во сириската провинција Идлиб за да ги разделат владините сили од...

Daily news2 дена

(Видео) Техничкиот директор на ЈСП: Старите автобуси ќе возат до идното лето

Поради недоволен број возила, ЈСП мора во сообраќај да ги пушта старите автобуси „санос“. Техничкиот директор, Васил Толевски, вели за...

Македонија2 дена

Актерката Ирена Ристиќ приведена па однесена во болницата во Бардовци оти чистела ѓубре пред Влада

Актерката и активистка Ирена Ристиќ со полициско комбе била приведена во полициска станица „Беко“ бидејќи, како што вели, чистела догорчиња...

Македонија2 дена

Ги уценувале со илјадници евра за да не објават текстови за Драган Даравелски и Минчо Јорданов

Во кривичниот суд во Скопје, повторно, од почеток почна судењето за случајот „Шпион“, кое го застапува специјалното јавно обвинителство. Во...

Свет2 дена

Милијардерот Марк Бениоф го купува магазинот „Тајм“

Списанието „Тајм“ повторно ја менува својата сопственичка структура, речиси осум месеци откако беше продадено на американската медиумска група „Мередит корпорејшн“....

Македонија2 дена

Американскиот секретар за одбрана допатува во Скопје, загрижен е за мешањето на Москва во резултатот на референдумот

Американскиот секретар за одбрана, Џејмс Матис, утринава слета на Меѓународниот аеродром  „Скопје“ и беше пречекан од министерката за одбрана, Радмила...

Регион2 дена

Тачи: До договор со Србија преку мирна корекција на границите

Заокружувањето на разговорите и постигнувањето конечен договор помеѓу Косово и Србија е неопходно да се случи во брзо време, а...

Свет2 дена

(Видео) Тајфунот од Филипините се пресели во Кина – евакуирани над два милиони луѓе

Над два милиона луѓе се евакуирани во кинеската јужна провинција Гуангдонг пред пристигнувањето на тајфунот Мангхут. Претходно овој тајфун со...

Вести2 дена

Свештеници во Германија злоставувале 3 677 деца

Главниот германски надбискуп рече дека е шокиран од извештајот за сексуално злоставување во Германија во кој се наведува дека околу...

Регион3 дена

Авион кој летал од Ниш до Базел принудно слетал поради чад во кокпитот

Авион на компанијата „Визер“ вчеравечер принудно слетал во Загреб поради чад во кокпитот, пренесува „Индекс.хр“. Летот од Ниш до Базел...

Досие